ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬੜੀ ਹੀ ਅਨੋਖੀ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜਦ ਤਕ ਉਸ ਪਰਮ ਆਨੰਦਮਈ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਇੱਥੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤੇ ਕਿਸੇ ਨਾਸਾਜ਼ ਜੀਵ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਵੀ ਬੜਾ ਨਾਜੁਕ ਹੈ, ਇਕ ਉੱਚੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਹਿਲਦੀ ਪੱਤੀ ਉੱਤੇ ਲਟਕਦੇ ਬੂੰਦ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਠੰਡੀ ਚੰਦਨੀ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਨਰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ-ਭਾੜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੀਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਓਸ ਸੁੱਕੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਮੇਡ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਮੇਡਕ ਦੀ ਨਾਜੁਕ ਗਲ੍ਹ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਆਈ ਮੁਸੀਬਤ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਵੱਜਦੀ ਹੈ। ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਦੇ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਗੂੰਜਦੀ ਤੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਲਾਲਚੀ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਮਨ, ਕੁਝੜੇ ਨੱਚ ਵਾਂਗ ਤਿੱਖਾ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਨੱਚ ਨਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਫੁਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਗੂੰਜਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੌਤ ਦੀ ਬਿੱਲੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਚੂਹਿਆਂ ਵਾਂਗ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਦੇ ਸੁਣੀ ਨਾ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚਾਲ ਨਾਲ, ਉੱਤੇ ਤੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਰਾਮ ਜੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਜੀਵਨ-ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਉਪਾਅ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਰਾਹ ਹੈ? ਕਿਹੜੀ ਸੋਚ ਜਾਂ ਆਸਰਾ ਹੈ? ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਪੱਤੀ ਜੰਗਲ ਉਤਪੰਨ ਨਾ ਹੋਵੇ? ਪਰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਵੀ ਵਸਤੂ, ਚਾਹੇ ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਛੋਟੀ ਹੋਵੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਆਨੰਦਮਈ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਤੇ ਛੀਦਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਬੇਸਵਾਦ ਹੈ—ਮੂਰਖਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਮਿੱਠਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਆਸਾ ਦੀ ਬੇਲ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਿਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਤਾਜ਼ੀ ਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮਨ ਦੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਦਾਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸ ਧੋਣ ਨਾਲ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਕਿਰਣ ਜਗਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ, ਜਿਥੇ ਦਿਖਾਈ ਤੇ ਨਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਮਨੁੱਖ ਕਿਹੜੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤਾਵ ਕਰੇ? ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ, ਜੋ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਜਗਤ-ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ? ਤੇ ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਵੈਰ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਸੜੇ—ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਦ ਤਕ ਸੰਸਾਰੀ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਕੋਈ ਥਿਰਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ—ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਨਾ ਛੁਹਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਹਨ—ਉਥੇ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਗਰੂਰ ਵਾਲਾ ਮਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਹੱਲ ਨਾ ਲੱਭੇ। ਰਾਮ ਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਕਿਹੜੀ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰੀ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ? ਜਾਂ ਜੇ ਕੋਈ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਾਹ ਦੱਸੋ। ਪਿਛਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ, ਕਿਸ ਨੇ, ਜਾਂ ਕਿਸ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਮਨ ਨੇ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ? ਹੇ ਆਦਰਨੀਯੋ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ? ਜੇਕਰ ਐਸਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਮੈਂ ਆਪ ਉਹ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਫਿਰ ਨਾਂ ਖਾਵਾਂਗਾ, ਨਾਂ ਪਾਣੀ ਪੀਵਾਂਗਾ, ਨਾਂ ਕੱਪੜੇ ਪਾਵਾਂਗਾ; ਨਾਂ ਹੀ ਨ੍ਹਾਉਣ, ਦਾਨ ਦੇਣ ਜਾਂ ਖਾਣ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਵਾਂਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਜਾਂ ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੀ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ। ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ, ਨਿਰਭਉ, ਨਿਰਮੋਹ, ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਚੁੱਪ ਰਹਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਤੇ ਛੱਡਣ ਦੀ ਸੂਝ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿਆਂਗਾ, ਤੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ। ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਤੇਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਠੰਢੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ। ਉਹ ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਨੀਲੇ ਗਲੇ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚੀਕ ਮਾਰ ਕੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਮੋਹ-ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਰ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਰਕੇ ਸੁਣਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੇ ਸੀ, ਸਰੀਰ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਜਾਪ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ੁਕ ਹੋਣ। ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਚੁਪ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਝੂਲਦੇ ਜਾਪ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਮਭਦਰ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਨੋਖੇ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਣ, ਸਭ ਦੀਆਂ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਏ, ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਇਹ ਬਚਨ ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੋ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਤੇ ਜਯੰਤ, ਘ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਜੋ ਚੰਗੀ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਨੇ ਸੁਣੇ। ਦਸ਼ਰਥ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਿਆਂ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਭਟਾਂ, ਚਰਣਾਂ, ਉੱਚਕੁਲਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ, ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੌਕਰਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ, ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਪੰਛੀਆਂ, ਖੇਡਦੇ-ਖੇਡਦੇ ਰੁਕ ਗਏ ਹਰਣਾਂ, ਤੇ ਚਰਨਾ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣੇ। ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਆਪਣੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ‘ਤੇ ਖੜੀਆਂ, ਗਹਿਣੇ ਰੁਕ ਗਏ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ, ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਬਾਂਦਰ, ਤੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ ਹੋਏ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣੇ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਸਿੱਧਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਕਿਨਰਾਂ, ਤੇ ਨਾਰਦ, ਵਿਆਸ, ਪੁਲਹ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਬਚਨ ਸੁਣੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀਆਂ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਨਾਗਾਂ ਨੇ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਅਨੋਖੇ, ਉੱਚ ਬਚਨ ਸੁਣੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਚੰਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ, ਚੁੱਪ ਖੜੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।