ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬਾਂਸ ਵਿੱਚ ਕੀਮਤੀ ਮਣੀ ਸਿੱਧਾ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਹੀ ਉੱਚਤਾ, ਮਿੱਠੜਾਪਣ, ਦਿਲੀ ਦੋਸਤੀ, ਨਰਮੀ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਨੂੰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਲਾਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਇਕਸਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਨਾ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਦੁੱਖੀ। ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਖੁਲ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਰਣ ਮਿੱਠੀ ਬਾਂਸਰੀ ਦੀ ਧੁਨ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਕੋਈ ਮਿੱਠੜੇ ਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵੀ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਵਿਅਕਤੀ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਸ ਪੰਛੀ ਬੱਦਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਆਪਣੀ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਪੱਧਰ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਵੀਚਾਰ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਇੱਕ-ਰੂਪ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ, ਦੈਵੀ ਸਵ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸੁਹਣੇ ਸਵਾਲ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਮਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਚੰਚਲ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਜਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਦੇ ਸੁੱਤੇ ਹਰਣ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਉੱਚ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਨ-ਮਣੀ ਨੂੰ ਪਰਖ ਕੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅੰਦਰਲੀ ਜੋਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਿਰਮਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰੇਕ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਆਮ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਹੋਰ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਭੇਦ ਸੁਣ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹੱਲੇ-ਗੁੱਲੇ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੇ ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਾਰਗ ਹਨ। ਇੱਕ ਮਾਰਗ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਕ ਜਾਂ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਾਰਗ ਪੂਰਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਮਾਰਗ ਚੁਸਤ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਅਚਾਨਕ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਫਲ ਝਟਕ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੁਰੰਤ ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਲ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ। ਹੇ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ, ਸੁਣ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਚੇ ਦਰਜੇ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਮਿਟ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਤਮ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਵੇਕ—ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਫਲ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਵਾਰ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਕ ਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਉੱਚੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਉਹ ਕਾਮਧੇਨੁ ਰੁੱਖ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਦੋਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਸੀ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਲਈ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਸੀ, ਤੇ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ। ਉਹ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਠੰਢਾ ਚਾਂਦ ਸੀ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਲਈ ਸੂਰਜ ਸੀ, ਉੱਚਤਾ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਸੀ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨਵੇਂ ਲੱਤਾਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਖਿੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਮਸਤ ਕੋਇਲਾਂ ਗਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਚਲਿਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਸੋਹਣੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜੋ ਖਿੜੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਆਪ ਨੰਦਨ ਬਾਗ ਦੀ ਰਸਨਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਕੇਸਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਥਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਦੂਰ ਰਹਿ ਗਏ। ਫਿਰ, ਤਾਮਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਘਣ-ਝਾੜ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਜੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਇਹ ਉਹ ਗੀਤ ਸਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਪਰਬਤਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ, ਵੈਰਾਗੀ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਪਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਪੱਕੀ ਸੱਚਾਈ ਹੈ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਵ-ਰੂਪ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜੋਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਸਵ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਅਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਸਵ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ-ਹੋਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਸਿਰ ਹੈ, ਨਾ ਅਕਾਰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਅਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਗੂੰਜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਹੋਰ ਰਤਨ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਇਹ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਬੇਲਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮੂਰਖ ਵਿਅਕਤੀ, ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵੈਰਤਾ ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਧਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਵਾਰ-ਵਾਰ, ਚਾਹੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਠੀਆਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਵੱਜਰ-ਵਿਦਿ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਰੀ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੱਜਰ ਨਾਲ ਤੋੜਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ-ਹਿਰਦੇ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਅੰਤਰਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਵ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਮ ਸੁਖ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਹ ਸਿੱਧਾਂ ਵਲੋਂ ਗਾਏ ਗੀਤ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਡਰਪੋਕ ਜੰਗ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਘਬਰਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਘਰ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਪਰਾਂ ਵਾਂਗ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆਹ ਭਰ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ: "ਹਾਏ! ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਦਾ ਬਦਲਦੇ ਹਾਲਾਤ ਕਿੰਨੇ ਦੁਖਦਾਈ ਹਨ! ਮੈਂ ਵੀ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਪੱਥਰਾਂ ਵਿਚ ਰੁਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਬੇਇਖਤਿਆਰ ਤੇ ਵਿਅਰਥ।