ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਜੀ, ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲੀਪਾ ਨਹੀ ਜਾਂਦਾ, ਜਾਂ ਜਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ ਭੀ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਕਦੇ ਮੈਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸੋਨੇ ਉੱਤੇ ਜਦੋਂ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਮਲ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਸਰੀਰ ਵੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਅਕਸਰ ਅਸੀਂ ਸੁਖ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਨੁਭਵ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਵਧਣ-ਘਟਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖ ਦੁੱਖ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਖ ਦੁੱਖ ਕਿਸੇ ਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਭੀ ਅਸਲ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਘਵ, ਵੇਖ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਜਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਖ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਹੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਤਨ ਆਪਣੀ ਝਲਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਪਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਤੇ ਜਗਤ ਨਾ ਇਕ ਹਨ, ਨਾ ਦੋ, ਨਾ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸਤੀਤਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਆਤਮਾ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। "ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਹੋਰ ਹੈ"—ਇਹ ਭਰਮ ਛੱਡ ਦੇ। ਜੋ ਅਨੰਤ ਤੇ ਅਬਿਨਾਸੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰੂਪ-ਰੰਗਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਬਰਫ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਜਦ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁਰਨ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਦੀ ਜਾਲੀ ਵੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਦੁੱਖ, ਨਾ ਮੋਹ, ਨਾ ਜਨਮ, ਨਾ ਕੋਈ ਜੰਮਿਆ—ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਸੋ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਵੈਸਾ ਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਘਵ, ਚਿੰਤਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾ। ਮਨ ਸਮਾਨ, ਨਿਰੋਗ, ਅਡੋਲ, ਸ਼ਾਂਤ, ਮੌਨ, ਨਿਰਮਲ ਰਤਨ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾ। ਦੁਆਲੀਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਦਾ ਸੱਚ ਵਿਚ ਅਡੋਲ, ਹਾਨੀ-ਲਾਭ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਦਵੈਤ ਤੇ ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾ। ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਰਹਿ, ਨਿਰਵੈਰ, ਸਥਿਰ, ਉੱਚੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੰਨ ਲੈ, ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਰਹਿਤ ਰਹਿ। ਰਾਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਕਰਮ, ਸੁਚਿੱਤ, ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ, ਨਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਘਵ, ਚਿੰਤਾ ਰਹਿਤ ਰਹਿ। ਜਦ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਮਿਲਣਾ ਬਾਕੀ, ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿ। ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਜਾਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਮੋਹ ਦੀ ਮਲਹਮ ਤੋਂ ਅਛੂਤਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ। ਤੇਰਾ ਸਰੂਪ ਅੰਤਹੀਣ, ਸੀਮਾ ਰਹਿਤ, ਪਰਮ ਗਿਆਨੀ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾ। ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਸਾ ਲੈ, ਭਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ; ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਰਮ ਜਾਣਾ, ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠੀ ਹੈ। ਝੂਠਾ ਝੂਠੇ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਹੀ ਗਿਆਨੀ ਹੈਂ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰੋਗ, ਸਦਾ ਜਾਗਰੂਕ—ਸੁੰਦਰ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਰਹਿ। ਅਪਨੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ, ਇਸ ਰਾਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੱਤਰ ਹੇਠ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਵਰਤਮਾਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਚਲਾਉਂ। ਇਹ ਰਾਜ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਰਾਜ ਲੋਗਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਵੇ। ਇਥੇ ਨਾ ਤਿਆਗ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਨਾ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਦੀ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਮੈਂ ਇਹ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ," ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਤਨ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਨਰਕ ਤੇ ਨਰਕ ਤੋਂ ਸਵਰਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ, ਮੰਦ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਰਕ ਤੋਂ ਨਰਕ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਦੁੱਖ, ਡਰ ਤੋਂ ਡਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ, ਪਸ਼ੂ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਅਚਲ ਸਰੂਪ ਤੇ ਫਿਰ ਪਸ਼ੂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਕੁਝ ਭਾਗਵਾਨ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪਰਖਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ, ਰਜੋਗੁਣ ਜਾਂ ਸਤੋਗੁਣ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਹੀ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਪੱਖ ਵਧੇ, ਜਾਂ ਕੁਟਜਾ ਰੁੱਖ ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਭਾਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਮਲ ਬਾਂਸ ਵਿੱਚ ਰਤਨ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨਤਾ, ਆਕਰਸ਼ਣ, ਮਿੱਤਰਤਾ, ਮ੍ਰਿਦੁਤਾ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਗਿਆਨ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀਆਂ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ, ਫਲ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਗਮੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਆਲੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ, ਜਿਸਦਾ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ, ਮਿੱਠੀ ਵਾਂਸਲੀ ਦੀ ਧੁਨ ਵੱਲ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੁਣ ਤੇ ਸਮਪੱਤਾ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਸ ਪੰਛੀ ਬੱਦਲ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਰਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਗੁਰੂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਪਦ ਵੱਲ ਹੀ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਤੇ ਏਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸੁੰਦਰ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਦੇ ਸੋਏ ਹੋਏ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਜਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜੋ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਮਨ ਦੇ ਸੋਏ ਹੋਏ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।