ਇੱਥੇ, ਮਨ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਵਿਗਲਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਹੀ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਮਨ ਹੀ ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਪਾਤਰਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤਰੀਕਾ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਪਾਰ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਨੇਰੇ ਤੇਰੀ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹੇ ਰਘਵ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਉੱਚਤਮ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਸਤਸੰਗ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵੱਲ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ, ਉੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਕੇ, ਵੈਰਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਗੁਰਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਸਿਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਧਿਆਨ, ਭਗਤੀ ਆਦਿ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ, ਆਤਮਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਠੰਢਾ ਚੰਨ ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਚਿੱਤ੍ਰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪਾਣੀ ਰੇਤ ਨੂੰ ਨਿਮਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਹ ਸੋਨਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਰਾਖ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਤਮ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਭੁੱਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਣਾਰ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਆਤਮਾ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਲਈ ਮੋਹ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਕਿਥੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਅਸਲੀ ਰਤਨ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨਾ ਜਾਣਣ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਉਸਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਹੇ ਲੋਕੋ, ਅਣਜਾਣ ਆਤਮਾ ਦੁੱਖ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਨੰਤਤਾ, ਸੁੱਖ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਓਹਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਓ। ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਰਤਾ ਭੀ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਕੜੀ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੂਹ ਸਕਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਲੋਕ ਸਮਝਣ ਕਿ ਉਹ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਤੇ ਸਰੀਰ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਵੱਖਰੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਕਰ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਕੋਈ ਸੁਣਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ, ਤਮੋਗੁਣ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਕਛੂਏ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੂੜ੍ਹ ਸਰੀਰ ਵਿਅੰਗੀ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਖੋਜ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰਕ ਹਨੇਰਾ ਚਾਂਦ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਜਦ ਮਨ ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਨੇਰਾ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੇ ਰਾਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋਨੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੈ, ਉੱਚਤਮ ਸਮਝ ਵੱਲ ਜਗਾਉ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਗਣਾ ਸੰਸਾਰਿਕ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਧੂੜ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਤੇ ਕਮਲ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਭੀਗਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਰੀਰ, ਭਾਵੇਂ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਲੱਗਦੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਆਦਿ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਮੂੜ੍ਹ ਸਰੀਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਸੁੱਖ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚੰਦ ਦੀ ਘਟ-ਵਧ ਵਾਂਗ ਝੂਠ ਹੈ। ਸੁੱਖ ਦੁੱਖ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਨ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਅਗਿਆਨੀ ਲਈ ਹਨ, ਗਿਆਨ ਆਉਣ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਕੋਈ ਭੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਦਾ; ਹੇ ਰਘਵ, ਵੇਖ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਨੰਤ ਸ਼ਾਂਤ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਰਚਨਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਜਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਆਤਮਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾ ਇਕ ਹਨ, ਨਾ ਦੋ, ਨਾ ਹੀ ਅਸੱਤ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਹੋਰ ਹੈ' ਵਾਲਾ ਭਰਮ ਛੱਡ ਦੇ। ਉਸ ਅਮਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਉਠਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਬਰਫ਼ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਰਾਹੀਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਵਾਂਗ, ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜਾਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਮੋਹ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਜਨਮ, ਨਾ ਕੋਈ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਘਵ, ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾ। ਸਮਦਰਸ਼ੀ, ਸਿਹਤਮੰਦ, ਅਡੋਲ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਾਂਤ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਮੁਨਿ, ਮੌਨ, ਕੀਮਤੀ ਰਤਨ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਰਹਿਤ ਹੋਵੋ, ਹੇ ਰਘਵ। ਦੁਆਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਸਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਦ੍ਵੈਤ, ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਰਹਿਤ ਹੋਵੋ, ਹੇ ਰਘਵ। ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨਸ਼ਾ ਵਾਲਾ, ਦ੍ਰਿੜ਼ ਨਿਸ਼ਚੈ ਤੇ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲਾ, ਉੱਚ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਰਹਿਤ ਹੋਵੋ, ਹੇ ਰਘਵ। ਰਾਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬਿਨਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ, ਸਾਫ਼ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਾਂ ਗ੍ਰਹੀਤਾ ਨਾਂ ਤਿਆਗੀ ਹੋ ਕੇ, ਚਿੰਤਾ ਰਹਿਤ ਰਹੋ, ਹੇ ਰਘਵ। ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਜੋ ਮਿਲਣਾ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੂਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਰਹਿਤ ਹੋਵੋ, ਹੇ ਰਘਵ। ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਮੋਹ ਦੀ ਮਲ੍ਹਮ ਤੋਂ ਅਛੂਤਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹੋ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਰਹਿਤ ਹੋਵੋ, ਹੇ ਰਘਵ। ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਅਸੀਮ, ਅਪਾਰ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਹੇ ਆਪਾ-ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਚਿੰਤਾ ਰਹਿਤ ਰਹੋ, ਹੇ ਰਘਵ।