ਰਾਮ ਜੀ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਆਨੰਦ ਵਾਲਾ ਉੱਚਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੱਚੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ, ਜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਰਜੋ ਅਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਐਸੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਢਾਂਚਾ ਮੋਟੇ ਸਥੰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਸਤੋਗੁਣੀ, ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਮੋਹ ਨੂੰ ਬੜੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਖਾਲ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸਤੋਗੁਣੀ ਜਾਂ ਰਜੋ-ਸਤੋ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਅਸਲ ਸਤ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ, ਸਤਸੰਗ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਸਾਥ ਨਾਲ, ਪਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਚਾਨਣ ਵਾਲੀ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਜਗਮਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਖੁਦ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਰਾਮ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਰਜੋ ਅਤੇ ਸਤੋ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਉੱਤਮ ਹੋ, ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹੋ। ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਵੇਖੋ ਕਿ ਕੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਕੀ ਝੂਠ—ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਭਾਓ। ਜੋ ਚੀਜ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਅਸਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਨ ਕਿਸੇ ਐਸੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਸੂਝਵਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇੱਥੇ, ਮਨ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਮਨ ਹੀ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਮਨ ਹੀ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਉਪਾਇ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਚਾਨਣ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਰਘੁਕੁਲ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਰਘਵਾਂਸ਼ੀ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ, ਵੈਰਾਗ, ਅਤੇ ਸਤਸੰਗ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਵੈਰਾਗ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਧਿਆਨ, ਭਗਤੀ ਆਦਿ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਅਤਿ ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ, ਆਤਮਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਠੰਢਾ ਚੰਨਦ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਪਰਛਾਵਾਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਛਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ ਧਾਰ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਰੇਤ ਨੂੰ ਥਾਂ ਤੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਰਾਖ ਵਿਚ ਫਰਕ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੋਨੇਕਾਰ ਨੂੰ ਭੁਲਾਵਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਐਸੇ ਹੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਨਿਰਵਾਸਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸ ਲਈ ਭਟਕਣਾ, ਤੇ ਭਟਕਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਕਿੱਥੇ? ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਰਤਨ ਦੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸੰਦੇਹ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਭੁਲਾਵਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਹੇ ਲੋਕੋ, ਅਪਛਾਤੀ ਆਤਮਾ ਦੁੱਖ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਛਾਤੀ ਆਤਮਾ ਅਨੰਤਤਾ, ਆਨੰਦ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਲਓ, ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਓਟਾਂ ਵਿਚ ਲੁਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਓ। ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਰਤਾ ਭੀ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਕੰਡਾ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਲੋਕ ਐਸਾ ਮੰਨ ਲੈਣ। ਆਤਮਾ ਤੇ ਸਰੀਰ ਪਾਣੀ ਤੇ ਕਮਲ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਵੱਖਰੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਹੱਥ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਕੋਈ ਸੁਣਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਤਮੋ ਗੁਣ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਕਛੂਏ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਖੋਹ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਇਹ ਜੜ ਸਰੀਰ ਇੰਦਰੀ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਖੋਜ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਚੰਦ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਜਦ ਮਨ ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੌੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੇ ਰਾਤ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਮਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋਨੇ ਵਿਚ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੈ, ਉੱਚੀ ਸਮਝ ਵੱਲ ਜਗਾਉ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜਾਗਣਾ ਹੀ ਦੁੱਖਦਾਈ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਧੂੜ ਨਾਲ, ਤੇ ਕਮਲ ਪੱਤਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ, ਐਸੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇਕਠੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਆਦਿਕ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦੇ, ਐਸੇ ਹੀ ਜੜ ਸਰੀਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਉੱਨਾ ਹੀ ਝੂਠੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਘਟਣਾ ਵਧਣਾ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਹੋਣਾ। ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਨ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਹਨ, ਤੇ ਜਦ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸੁਖ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਦੁੱਖ; ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਰਤਨ, ਦੇਖੋ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ, ਜੋ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਪੰਖੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਤਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਚਾਨਣ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾ ਇਕ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਵੱਖਰੇ, ਨਾ ਹੀ ਝੂਠੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਤੇ ਇਹ ਹੋਰ ਹੈ' ਵਾਲਾ ਭਰਮ ਛੱਡ ਦੇ। ਜਿਸ ਅਖੰਡ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ, ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਉਠਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਐਸਾ ਹੀ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ।