ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ, ਤਦ ਰਾਮਾ ਨੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਕਮਲ-ਆਸਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ, "ਹੇ ਮਾਨਯ ਰਿਸ਼ੀ! ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਜਾਨਣ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਸਿਰਫ ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀ ਉੱਚੀ ਉਪਦੇਸ਼ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਧੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਰਾਤ ਭਰ ਨੀਂਦ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਤੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਕੱਲ੍ਹ ਇੱਕ ਰੋਸ਼ਨ ਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਬਾਣੀ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਅਚਿੰਤਤ ਮਨ ਵਾਲੇ! ਉਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਸਾ ਲਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਰੁਚਿਕਰ, ਧਰਮੀ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲੇ ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਂਗ। ਤੁਹਾਡੀ ਉਪਦੇਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਲਾਭਕਾਰੀ, ਪ੍ਰਸੰਨ, ਨੇਕ ਤੇ ਆਨੰਦਦਾਇਕ ਹੈ, ਕੌਣ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਨਹੀਂ ਧਾਰੇਗਾ? ਅਸੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਦੀ ਚਾਦਰ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਠੰਢੇ ਸੁੱਕੇ ਦਿਨਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਮਿੱਠਾ, ਵਿਚਕਾਰ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀ ਬਾਣੀ ਸਦਾ ਖਿੜੀ ਰਹੇ, ਚਿੱਟੀ, ਕਦੇ ਨਾ ਮੁਰਝਾਊ, ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਉੱਤਮ ਫਲ ਦੇਵੇ। ਹੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਨੇਕੀ ਦੇ ਸਦਾ ਵਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰ, ਅਨੇਕ ਵਰਤਾਂ ਵਿਚ ਸਥਿਰ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਰਪਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵਰਸਾਓ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਰਾਮਾ! ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਾਰੇ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਵਿਭਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਮੋਹ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ, ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਚੌਂਕਿਦਾਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਸਤ੍ਵਗੁਣੀ, ਨੇਕ ਤੇ ਬਹਾਦਰ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ, ਉਹ ਇਸ ਪੱਕੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਪੁਰਾਣਾ ਚਮੜਾ ਛੱਡਣੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਹੜੇ ਲੋਕ ਸਤ੍ਵਗੁਣੀ ਜਾਂ ਰਜਸ-ਸਤ੍ਵ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਤੀਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਸਰਵੋਚ ਸੱਚ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਚਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ, ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ, ਤੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਜੋਤ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਆਤਮ-ਵਿੱਚਾਰ ਦੁਆਰਾ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪੇ ਨੂੰ ਜਾਂਚੋ; ਜਦ ਤੱਕ ਗਿਆਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਰਾਮਾ! ਗਿਆਨੀ, ਸਮਝਦਾਰ, ਸਥਿਰ ਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ, ਤੁਸੀਂ, ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ, ਰਜਸ ਤੇ ਸਤ੍ਵ ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੋ। ਹੁਣ ਵੇਖੋ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ! ਸੰਸਾਰਕ ਉਤਪੱਤੀ ਵਿਚ ਕੀ ਸੱਚ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਝੂਠ—ਸੱਚ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਡੋਲ ਰਹੋ। ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਅਸਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਨਿੱਤ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਨ ਕਿਸੇ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਮੂੜ੍ਹ ਤੇ ਅਗਿਆਨੀ ਵਿਚ ਵਿਵੇਕ ਕਿਵੇਂ ਉੱਭਰੇਗਾ? ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਮਨ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਗਿਆਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਿ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਮਨ ਹੀ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤਰੀਕਾ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਸਕੀਏ। ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੂਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਉੱਚੀ ਵੈਰਾਗਤਾ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ, ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵੱਲ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਨੇਕੀ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਕੇ ਵੈਰਾਗਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਧਿਆਨ, ਉਪਾਸਨਾ ਆਦਿ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਚਾਰ ਦੁਆਰਾ, ਆਤਮਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਠੰਢਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਚਿੱਤ੍ਰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਘਾਹ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਵਾਂਗ ਹਿਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ ਪਾਣੀ ਰੇਤ ਨੂੰ ਥਿਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੋਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਰਾਖ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਭੁੱਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਣਾਰ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦਾ। ਜਦ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਆਤਮਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਅਰਜ਼ੂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਲਈ ਭ੍ਰਮ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਥਾਂ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜਿਸ ਰਤਨ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਅਣਜਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਤੇ ਭ੍ਰਮ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਉਸਦੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਤੇ ਕੀਮਤ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਭ੍ਰਮ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਹੇ ਲੋਕੋ! ਅਣਜਾਣ ਆਤਮਾ ਦੁਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਆਤਮਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਨੰਤਤਾ, ਆਨੰਦ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਨੂੰ, ਜੋ ਇਹ ਸਰੀਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਓਹਲੇ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਓ, ਢਿੱਲ ਨਾ ਕਰੋ। ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਰਤਾ-ਰਤਾ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਕੜ ਜਾਂ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਹਥ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਲੋਕ ਸੋਚਦੇ ਹੋਣ। ਆਤਮਾ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਕਮਲ ਪੱਤਾ; ਮੈਂ ਹੱਥ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਕੋਈ ਸੁਣਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ, ਜੋ ਜੜਤਾ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਹੈ, ਕੱਛੂਏ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਕੋਹੜੇ ਵਿਚ ਸੁੱਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਮੂੜ੍ਹ ਸਰੀਰ ਰਸਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਤਮ-ਵਿੱਚਾਰ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰਿਕ ਹਨੇਰਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਦ ਮਨ ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਜਾਂਚਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰਲਾ ਹਨੇਰਾ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਰਾਤ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਵਿਅੰਗਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋਨੇ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੈ, ਸਦਾ ਉੱਚੀ ਸਮਝ ਵੱਲ ਜਗਾਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਸੰਸਾਰਿਕ ਦੁਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।