ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਵੱਲ ਮੁੱਖ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਨੇਹੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਚੰਦਮਾ ਰਾਮ! ਕੀ ਤੂੰ ਉਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਵਿਚਾਰਿਆ ਸੀ? ਹੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਸੱਤਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਭੇਦ ਹਨ? ਹੇ ਰਾਮ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਦਾ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਰੂਪ ਯਾਦ ਹੈ—ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੀ, ਜੋ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ—ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਯਾਦ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਜਨ? ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਾਜ਼ੁਕ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਅਨੰਤ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸੀਮਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ, ਹੇ ਧਰਮੀ, ਕੀ ਤੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਗੱਲ ਤੂੰ ਲੂਣ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝੀ ਸੀ? ਹੇ ਰਾਮ, ਕੀ ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਖ ਲਿਆ ਹੈ? ਕੀ ਕੱਲ੍ਹ ਰਾਤ ਦੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ? ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਅਣਗੌਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਤੂੰ, ਹੇ ਮਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉੱਚੇ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈਂ। ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਸੁੱਚਾ ਹੈ, ਮੁਕਤ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਬਾਂਸ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਤੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਵੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ ਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ, ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ! ਇਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਮੈਨੂੰ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਰਾਤ ਭਰ ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਤੇ ਜਾਗ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਾਨਣ ਪਾ ਕੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕੱਲ੍ਹ ਸਾਨੂੰ ਚਮਕਦਾਰ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਚਿੰਤਾ ਰਹਿਤ ਮਹਾਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਲਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਸੋਹਣਾ, ਧਰਮੀ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਗੁੱਛਾ। ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਚਾਹੂਗਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਹਿਤਕਾਰੀ, ਪ੍ਰਸੰਨ, ਧਰਮੀ ਤੇ ਆਨੰਦਦਾਇਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰੇ? ਅਸੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਦੀ ਪਟਟੀ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਹਟਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਠੰਢੇ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਵਧੀਆਂ ਮੌਸਮ ਦੇ ਦਿਨ। ਤੁਹਾਡਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਭਾਗਾਂ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਿੜਦੇ, ਚਿੱਟੇ, ਕਦੇ ਨਾ ਮੁਰਝਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਚੰਗਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰਹਿਣ। ਹੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ, ਨੇਕੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤਰੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਵਰਗੇ, ਅਨੇਕ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿਚ ਅਟੱਲ, ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਮੈਨੂੰ ਦਿਓ।" ਫਿਰ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਸੋਹਣੇ ਰਾਮ, ਹੁਣ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਉੱਤਮ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਵੋਤਮ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਭ੍ਰਮਨਾ, ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਧਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਜਬੂਤ ਖੰਭੇ ਮੰਡਪ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਮਾਇਆ, ਸਤੋਗੁਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਚਮੜਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸਤੋਗੁਣੀ ਜਾਂ ਰਜਸ ਤੇ ਸਤੋਗੁਣ ਦੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਤੀਤ, ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਪਰਮ ਸਤ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਚਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਸਵੈ-ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮੱਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਂਚਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਜਾਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਰਾਮ, ਜਿਹੜੇ ਗਿਆਨੀ, ਨਿਸ਼ਚਲ, ਸਥਿਰ ਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ, ਜੋ ਰਜਸ ਤੇ ਸਤਵ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹੋ, ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈਂ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਆਪ ਵੇਖ ਕਿ ਸੰਸਾਰਕ ਜਨਮ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸੱਚ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਝੂਠ—ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਰਹੁ। ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ? ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਨ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਮੂੜ੍ਹ ਤੇ ਅਗਿਆਨੀ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕ ਕਿਵੇਂ ਆਵੇ? ਇੱਥੇ ਮਨ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਹੀ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਮਨ ਹੀ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤਰੀਕਾ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਸੂਰਜ-ਸਮਾਨ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੂਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਉੱਚੀ ਵੈਰਾਗਤਾ ਤੇ ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵੱਲ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੇਕਤਾ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਕੇ ਵੈਰਾਗਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਏ ਹੋਏ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਧਿਆਨ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ, ਆਤਮਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਠੰਢਾ ਚਾਂਦ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪਰਛਾਵਾਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲਝਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਵਸਤੂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ ਪਾਣੀ ਰੇਤ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਰਾਖ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਸਾਫ਼ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਭੁੱਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਣਾਰ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਰਾਖ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਭੁੱਲਦਾ ਨਹੀਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮੋਤੀ ਪਰੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।