ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਬੜੀ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਨਸਾਨ ਕਿਵੇਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਦ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਚਿਪਕਦਾ? ਜੇ ਕੋਈ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸਮਝੇ ਜਾਂ ਉਹਨੂੰ ਘਾਹ ਵਰਗਾ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਜਾਣੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਉੱਤਮਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਅਪਣਾਵੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕੇ? ਸੱਚੀ ਭਲਾਈ ਕੀ ਹੈ, ਠੀਕ ਫਲ ਕਿਹੜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇ ਕਿ ਕੋਈ ਉਚਿਤਤਾ ਨ ਟੁੱਟੇ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਐਸਾ ਕੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਾਂ? ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਤੇ ਦਿਲ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਮੈਲਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ, ਐਸਾ ਕੁਝ ਕਰੋ ਕਿ ਇਹ ਰੁਕਾਵਟ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇੱਥੇ ਕੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੀ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਚੰਚਲ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰਲੀ ਤਪਤ, ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਜਤਨ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਠੰਢੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਨੰਦ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਦੀ ਠੰਢ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਮਾਵੱਸ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਛੂਤਿਆ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਗਿਆਨ ਮਿਲੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਦੁਬਾਰਾ ਦੁੱਖੀ ਨਾ ਹੋਵਾਂ, ਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨੀ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਰਾਹ ਦੱਸਣ। ਕਿਉਂਕਿ, ਉੱਤਮ ਆਨੰਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮਨ ਇੱਥੇ ਚੰਚਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਤੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤੇ ਕਿਸੇ ਨਿਕੰਮੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੀਰ, ਲੰਮੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਲਟਕਦੇ ਬੂੰਦ ਵਾਂਗ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਨਰਮ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਠੰਢੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਮੋਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜੀਵ ਬਹੁਤ ਨਾਜੁਕ ਹੈ, ਸੁੱਕੀ ਜਮੀਨ ਵਿੱਚ ਮੰਡਕ ਦੀ ਗਲ੍ਹੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਂਗ, ਜਾਲ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ। ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹੰਝਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਅਚਾਨਕ ਆਈ ਮੁਸੀਬਤ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਸਾਫ਼ ਸੱਟ ਖਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੋਹ ਦੇ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਘੁੰਘਰਾਲੀ ਹਨੇਰੀ ਗੂੰਜਦੀ ਤੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਵਿਕਾਰਾ ਵਾਲਾ, ਚੰਚਲ ਤੇ ਲਾਲਚੀ ਮਨ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਨੱਚਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਦੀ ਬਿੱਲੀ ਵਾਂਗ ਕਠੋਰ, ਜੋ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਨੂੰ ਚੂਹਿਆਂ ਵਾਂਗ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੱਸੋ, ਕਿਹੜਾ ਇਲਾਜ ਹੈ, ਕਿਹੜਾ ਰਸਤਾ, ਕਿਹੜਾ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਰਨ? ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਜੀਵਨ-ਜੰਗਲ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਨਾ ਹੋਵੇ? ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਸੁਰਗ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼, ਜੇਹੀ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੜ ਚੁੱਕਾ ਤੇ ਰੋਗੀ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਮੂਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਮੂਰਖਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਮਿੱਠਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਮੀਦ ਦੀ ਵੱਲੀ, ਜਿਹੜੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਹੋਈ ਪਈ ਹੈ, ਕਿਸ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਤਾਜ਼ਗੀ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਧੋਣ ਨਾਲ, ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦਾਗਦਾਰ ਹੋਇਆ ਮਨ-ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਉੱਗੇ? ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਖਿਆ ਤੇ ਅਵਿਖਿਆ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਨਸਾਨ ਕਿਹੜੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰੇ? ਲਾਲਚ ਤੇ ਵੈਰ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਜੋ ਵਿਅਸਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ-ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਪੀੜਦੀਆਂ? ਜੇ ਕੋਈ ਵੈਰ ਦੀ ਭਾਰੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਸੜਦਾ—ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਬਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਸੰਸਾਰੀ ਕੰਮਕਾਜ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਠਹਿਰਾਅ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਗ ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਈਂਧਣ ਦੀ ਲੌ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਉਥੇ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਘਮੰਡੀ ਮਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੋਚ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਯੋਗਤਾ ਵਾਲੇ ਉਪਾਏ ਦੇ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮਹਾਨੋ। ਕਿਹੜੀ ਸੋਚ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰੀ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ? ਜਾਂ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਸਤਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ, ਕਿਸ ਨੇ ਜਾਂ ਕਿਸ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ, ਉੱਤਮ ਮਨ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਡੋਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ? ਹੇ venerable, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਹੋ? ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਜੇਕਰ ਐਸਾ ਕੋਈ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪ ਉਹ ਉੱਤਮ ਅਡੋਲਤਾ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਨਾ ਖਾਵਾਂਗਾ, ਨਾ ਪਾਣੀ ਪੀਵਾਂਗਾ, ਨਾ ਕੱਪੜੇ ਪਾਵਾਂਗਾ; ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ, ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਖਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਸੁਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ; ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨਿ। ਮੈਂ ਬਿਨਾਂ ਡਰ, ਬਿਨਾਂ ਮਮਤਾ, ਬਿਨਾਂ ਈਰਖਾ, ਇੱਥੇ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਰਹਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਤੇ ਛੱਡਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੇ ਜੁੜਾਅ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਦੀਵਾ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਤੇਲ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਚੰਨਣ ਵਾਂਗ ਠੰਢੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਮਹਾਨ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਵਿਸਤਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਅੱਗੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਲੰਦ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੁਪ ਹੋ ਜਾ ਬੈਠੇ ਨੀਲੇ ਗਲੇ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਨਜ਼ਰ ਆਏ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਮੋਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ, ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੌਲਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਕਰਕੇ ਸੁਣਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਹਿਲਦੇ ਰਹਿ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉੱਠ ਗਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਸਕਣ।