ਜਿਵੇਂ ਚੰਨਣ ਦੀਆਂ ਠੰਢੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ ਹਨ, ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਠੰਢਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਜੋ ਅਣਸੁਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀਆਂ ਵਰਖਾ ਵਾਂਗ ਹਨ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ ਮੋਹ-ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਪੂਜਨਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੁੰਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬੋਲਣ ਦੀ ਲਤਾ ਉਗਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਤਮਾ ਦੇ ਮਾਣਕ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਕੋ ਚਿਰਾਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਨਣ ਦੀਆਂ ਠੰਢੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਮੁਨਿਵਰ, ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਕਰਕੇ ਸਾਡੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਖੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਰਮਲ ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਸਾਫ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਮਾਂਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਲੱਗੀ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੋਨਾ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਸਾਡੇ ਦਿਲ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੰਸਾਰਿਕ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀ ਧੁੰਦ ਸੀ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਪਤਝੜ ਕਰਕੇ ਪਤਲੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨਿ, ਸਵਰਗ-ਵਿੱਖੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕੋਰਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਹਿਰਾਂ ਵੀ ਉਹਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ ਜੋ ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਹਰ ਦਿਨ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਦਿਨ ਤਾਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੰਘਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਮੁਨਿ ਨੂੰ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮੁੜ ਜਗਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਉੱਚੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਠ ਮੁਨਿ, ਰਾਮ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਇਉਂ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ: "ਹੇ ਰਾਘਵ, ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਚੰਨ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਕੀ ਤੂੰ ਉਹ ਅਰਥ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ ਜੋ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ? ਕੀ ਤੂੰ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਸਤ੍ਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਭੇਦ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ, ਹੇ ਰਾਮ, ਸਦਾ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਕਾਰ—ਸਭ ਕੁਝ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਰੂਪ—ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ? ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਕੀ ਤੂੰ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਉੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ? ਕੀ ਤੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਅਵਿਦਿਆ ਦਾ ਰੂਪ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਨਾਜੁਕ ਹੈ, ਅਨੰਤ ਹੈ ਪਰ ਸੀਮਤ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਤੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਲੂਣ ਆਦਿ ਦੀ ਜਾਂਚ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ? ਹੇ ਰਾਮ, ਕੀ ਤੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਿਆ ਅਤੇ ਕੱਲ ਰਾਤ ਦੀ ਵਿਚਾਰਨਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਲਈ? ਜੋ ਗੱਲ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਬੇਧਿਆਨ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਪਾਤ੍ਰਾ ਹੈਂ, ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਖਸ਼ੀ ਬਾਂਸ।" ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਇਉਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਹੇ ਪੂਜਨਯੋਗ, ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਜਾਣਨਹਾਰ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਤੁਹਾਡੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸਾਫ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਉੱਚੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ, ਉਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸੋਚਿਆ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਕੱਲ੍ਹ ਰੋਸ਼ਨ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਲੜੀ ਫੈਲਾਈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਾਨਣ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ, ਹੇ ਅਡੋਲ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆ, ਜੋ ਸੋਹਣਾ, ਨੇਕ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਮਾਣਕ। ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਜੋ ਲਾਭਕਾਰੀ, ਮਨਭਾਵਨ, ਨੇਕ ਅਤੇ ਆਨੰਦਦਾਇਕ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ? ਅਸੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦੀ ਚਾਦਰ ਹਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਦਿਨ। ਤੁਹਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੇਕ ਹੈ—ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠੀ, ਵਿਚਕਾਰ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ। ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨ ਸਦਾ ਖਿੜਦੇ ਰਹਿਣ, ਚਿੱਟੇ, ਕਦੇ ਨਾ ਮੁਰਝਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਰਹਿਣ। ਹੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਰੋਵਰ, ਅਨੇਕ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਕਿਰਪਾ ਮੈਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।" ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਸੋਹਣੇ ਰਾਮ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਾਰੇ ਚੰਗਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਾਗ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਮੋਹ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭ੍ਰਾਂਤੀ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਖੰਭਿਆਂ ਵਾਲਾ ਪੰਡਾਲ। ਪਰ ਇਹ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਮੋਹ-ਭ੍ਰਾਂਤੀ, ਸਤ੍ਵ ਵਾਲੇ, ਗੁਣਵਾਨ ਬੀਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ, ਤੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਦੁਆਰਾ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਲਾਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਖਾਲ ਲਾਹਿ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਵ ਜਾਂ ਰਜਸ-ਸਤ੍ਵ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਤੀਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਸੱਚ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ, ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ, ਤੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਬੁੱਧੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੋਚ ਨਾਲ, ਮਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਜਾਣਯੋਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਂ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਗਿਆਨਵਾਨ, ਸਾਵਧਾਨ, ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਗੌਰਵ, ਤੂੰ ਰਜਸ ਤੇ ਸਤ੍ਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਆਪ ਵੇਖ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵਿੱਚ—ਕਿਹੜਾ ਸੱਚ ਹੈ, ਕਿਹੜਾ ਝੂਠ—ਸੱਚ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹੁ। ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਨ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਵੇ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ, ਅਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਸੂਝ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?