ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਹੱਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਸੁਹਾਵਨੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਕ ਹੰਸ ਆਪਣੇ ਸਮੂਹ ਹੰਸਾਂ ਸਮੇਤ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਥੇ ਆਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਂਬਲੀ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਤੇਜ਼ ਕਦਮ ਚੁੱਕ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਉਥੇ ਦਸ਼ਰਥ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਵਰਗੇ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਵਰਗੇ ਮੰਤਰੀ, ਧੌਮਯਾ ਵਰਗੇ ਗਿਆਨੀ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਸ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਜਮੀਨਦਾਰ, ਅਧਿਕਾਰੀ, ਸੁਹੋਤ੍ਰ ਵਰਗੇ ਨਾਗਰਿਕ, ਮਾਲਵਾ ਤੋਂ ਆਏ ਨੌਕਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਾਸੀ ਤੇ ਸੇਵਕ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਸਭ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਆਸਨ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਵੱਲ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰ ਲਈ। ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੀ, ਚਲਚਲਾਹਟ ਥਮ ਗਈ ਸੀ, ਭਟਕਦੇ ਚਰਚਾਕਾਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਿਠਾਸ ਤੇ ਨਰਮੀ ਸੀ। ਸਵੇਰੇ ਦੀ ਹੌਲੀ ਧੁੱਪ, ਲਾਲੀ ਵਾਲੀ ਧੂੜ ਵਾਂਗ, ਛਤਰ ਦੇ ਉੱਤੇ ਖੇਡ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਾਲਾ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਕਮਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਪਦਮਰਾਗ ਮਣੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਚੰਚਲ ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੋਂ ਮਹਿਕਦਾਰ ਹਵਾ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਬੂ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਖਿੜਕੀਆਂ ਕੋਲ ਸੋਫਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਛਾਏ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਬੈਠੀਆਂ, ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨਿਹਾਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਜਾਲੀ ਵਾਲੀ ਧੁੱਪ, ਰਤੀਆ ਪੱਖਿਆਂ ਤੇ ਜੜਾਵ ਚਮਕ, ਅਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਵੱਲ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਚੁੱਪਚਾਪ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੇ ਚਾਮਰ ਫੜਕੇ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ। ਡਿਠਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਣ ਦੇ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਮੋਤੀ ਧੁੱਪ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਪਰਛਾਵਾਂ ਕਰਦੇ, ਉਥੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਧੁੱਪ ਦੀ ਤਾਜ਼ਗੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਦੀਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਗਗਨ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਦੇ ਗੇੜ ਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਾ ਸੁਣੀ, ਉਹ ਆਦਰਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ, ਮਿੱਠੇ, ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਣ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਕੋਈ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੁਣਵਾਨੀਆਂ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ। ਸ਼ਹਿਰ, ਅਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ, ਰਾਜਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ, ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਮਦ ਹੋਈ, ਜੋ ਚੁੱਪਚਾਪ, ਆਦਰ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਾਲੇ ਬਚਨਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਆਏ। ਹਵਾ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧੂੜ ਵਾਲੀਆਂ ਮਸਤ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਧ-ਖਿੜੇ ਕਮਲ-ਨਰਮ ਕਲੀਓਂ ਉੱਤੇ ਆਈਆਂ, ਹਿਲਾ ਰਹੀ ਸੀ; ਝੂਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਠੰਢੀ ਰਾਤ ਦੀ ਓਸ ਪੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਧੂਪ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਝੁਲੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੇ ਸੁਗੰਧੀ ਬੱਦਲ ਉੱਤੇ-ਉੱਤੇ ਵਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਭਰਪੂਰ ਸੀ; ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਸੁਹਾਵਣੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ, ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਗੱਜਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਗੰਭੀਰ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਨਿਡਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਪੂਜਨਯੋਗ! ਕੱਲ੍ਹ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਕੀ ਉਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੀਆਂ, ਵੱਖਰੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਐਸਾ ਤਰੋਤਾਜ਼ਾ ਕਰ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਨੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਬਚਨ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਦਿਲ ਨੂੰ ਠੰਡਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਉੱਚ ਅਰਥ ਵਾਲੀਆਂ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹਨ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਪੂਜਨਯੋਗ ਵਰਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਚਨ ਦੀ ਲਤਾ ਉਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਵੈ-ਰਤਨ ਤੇ ਪਰਮ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕੋ ਚਿਰਾਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਠੰਢੀ ਚੰਦਨੀ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਬਚਨ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਲਾਲਚ ਆਦਿਕ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੰਜੀਰਾਂ ਪਤਝੜ ਵਾਂਗ ਛਿਟ-ਛਿਟ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਮਾਂਦੇ ਅੰਨੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਈ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਸੋਨਾ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀ ਕੁਹਾਸੀ, ਜੋ ਦਿਲ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਪਤਝੜ ਨਾਲ ਛਿਟ-ਛਿਟ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਵਰਗ-ਵृਖ ਦੇ ਲਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਝਰਨਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ, ਗਿਆਨਵਾਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਅੰਦਰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਹਰ ਦਿਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਦਿਨ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਅਰਥ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ, ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੈ, ਮੁੜ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ। ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਉੱਚ-ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਆਖਿਆ, ‘ਹੇ ਰਾਘਵ, ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕੋ ਚੰਦ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਕੀ ਤੂੰ ਉਹ ਅਰਥ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਜੋ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ? ਕੀ ਤੂੰ, ਵੈਰੀ ਨਾਸਕ, ਸਤ੍ਵ ਆਦਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ, ਹੇ ਰਾਮ, ਉਹ ਸਦਾ-ਸਿੱਖਾਈ ਰੂਪ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈਂ—ਸਭ ਕੁਝ, ਨਾ-ਕੁਝ, ਜੋ ਹੈ, ਜੋ ਨਹੀਂ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ? ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਜਗਤ ਵਿਸ਼ਵਪਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਵੇਂ ਹੀ, ਹੇ ਉੱਚ-ਸਿਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਕੀ ਤੂੰ ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਇਹ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਰੂਪ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੁੱਖਮ ਤੇ ਨਾਸ਼ਵਾਨ, ਅਨੰਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੀਮਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਤੂੰ, ਧਰਮੀ, ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਲੂਣ ਆਦਿਕ ਦੀ ਜਾਂਚ ਰਾਹੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ? ਹੇ ਰਾਮ, ਕੀ ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਕਿ ਕੱਲ੍ਹ ਰਾਤ ਦੀ ਜਾਂਚ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਲਈ? ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਹੀ ਬਹੁਤ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਪਾਤ੍ਰ ਹੈਂ, ਹੇ ਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ; ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਲਈ ਬਾਂਸ।