ਸਵੇਰ ਦੇ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹਨੇਰਾ ਹਾਲੇ ਵੀ ਕੋਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਕੁਝ ਲਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਭਰ ਆਈ। ਤਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਘੱਟ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਸਵੇਰ ਦੇ ਨਗਾੜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਗੂੰਜੀ, ਤੇ ਚੰਦਰਮਾਂ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਘਵ ਰਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ-ਪੁਖਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕਮਲ ਖਿੜਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵਿਛੋਲੇ ਤੋਂ ਉਠੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਨਿਬੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਨਿਯਮਤ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ, ਇਕੱਲੇ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਰਾਮ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਆਈਆਂ ਸਤਕਾਰਯੋਗ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਨਮਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਨਿਵੇਕਲੇ ਹੋਏ ਖੜੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਜਦ ਤੱਕ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨੇਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਜੇ, ਯੁਵਰਾਜ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਾਰੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਆਏ, ਜਿਵੇਂ ਅਮਰ ਲੋਕ 'ਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਾਈ ਹੋਵੇ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦਾ ਘਰ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਰਾਜ ਮਹੱਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਲੱਗਾ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਦੇਰ 'ਚ, ਆਦਰਨੀਯ ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਪਣੀ ਧਿਆਨ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਏ ਹੋਏ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਉਚਿਤ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ, ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਦੇ ਸਾਥ, ਚੜ੍ਹੀ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਹੱਲ ਵੱਲ ਚਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਇੰਦਰਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਵੱਡੀ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਵੜੇ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜ-ਹੰਸ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਹੰਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਗਵਾਈ ਵੱਲ ਆਏ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਸਮੇਤ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ, ਹੋਰ ਮੁਨੀ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਭ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਬੈਠੇ। ਉਥੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਵਰਗੇ ਮੰਤਰੀ, ਧੌਮਯ ਵਰਗੇ ਗਿਆਨੀ ਪੁਜਾਰੀ, ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਸਾਥੀ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਵੱਡੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰ, ਵਜੀਰ, ਸੁਹੋਤ੍ਰ ਵਰਗੇ ਨਾਗਰਿਕ, ਮਾਲਵਾ ਆਦਿ ਦੇ ਸੇਵਕ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਲੋਕ ਤੇ ਹੋਰ ਸੇਵਕ ਵੀ ਉਥੇ ਸੀ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਉਚਿਤ ਥਾਂ ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਵੱਲ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੀ, ਹਲਚਲ ਥਮ ਗਈ, ਭੱਟ ਚੁੱਪ ਸਨ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲੇ ਪੁੱਛੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਮਾਹੌਲ ਬਹੁਤ ਨਰਮ ਤੇ ਸੁਕੂਨਦਾਇਕ ਸੀ। ਨਵੇਂ ਦਿਨ ਦੀ ਨਰਮ ਲਾਲੀ ਛਤਰੀ ਉੱਤੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਾਲਾ ਦਾ ਪੱਲਾ ਹਿੱਲਦਿਆਂ ਕਮਲ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਪਦਮਰਾਗ ਮਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਵੱਡੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਡਾਲੀਆਂ ਤੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹਵਾ ਸੁਗੰਧ ਲੈ ਕੇ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਨਰਮ ਖਿੜਕੀਆਂ ਕੋਲ ਸੋਫਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਛੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਬੈਠੀਆਂ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਨਿਹਾਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਜਾਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਧੁੱਪ, ਜਵੇਹਰਾਤਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪੱਖੀਆਂ, ਤੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਪੱਖੀਆਂ ਵੱਲ ਘੁੰਮਦੀਆਂ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਿਵਿਰਤ ਤੇ ਚੁੱਪ ਸਨ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਚਾਮਰਾਂ ਫੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਅੰਗਣੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਚੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਛਾਵਾਂ ਪਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਥੇ ਭੌਰਾਂ ਤਾਜ਼ਾ ਧੁੱਪ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨੂੰ ਚੱਖਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਕਰ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਲ ਭਟਕ ਕੇ ਗਗਨ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਦੇ ਗੇੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਸੁਣਦਾ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਚਕਾਰ, ਨਰਮ, ਸੁਚੱਜੀਆਂ ਤੇ ਮਨਮੋਹਣ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ। ਹਰ ਪਾਸੇ, ਸ਼ਹਰ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ, ਰਾਜੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿੱਧ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਉੱਚ ਆਚਾਰੀ ਭिक्षੂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕ, ਚੁੱਪਚਾਪ, ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਵਾ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲੱਥੀਆਂ ਭੌਰਾਂ ਨੂੰ ਅਰਧ-ਖਿੜੇ ਕਮਲਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀ, ਝੂਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਵੱਜ ਰਹੀਆਂ, ਤੇ ਠੰਢੀ ਰਾਤ ਦੀ ਸ਼ਬਨਮ ਪੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਸੰਦਲ ਤੇ ਧੂਪ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਬਦਲ ਉੱਤੇ ਵੱਸ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਕ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਭੌਰਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵੱਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ, ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਗੂੰਜਦਾਰ ਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਆਦਰਨੀਯ! ਕੱਲ੍ਹ ਤੁਹਾਡੇ ਉਚਾਰਨ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਹੋਏ, ਕੀ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੋਏ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਬਚਨ ਆਖੇ, ਉਹ ਆਮ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤੇ ਆਨੰਦਦਾਇਕ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਬਰ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰ੍ਹਦਾ ਹੋਵੇ, ਸਾਨੂੰ ਤਾਜ਼ਗੀ ਮਿਲੀ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਨੀ ਦੀ ਠੰਢੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਬਚਨਾਂ ਨੇ ਅੰਦਰੋਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਠੰਢਕ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਉਚਤ ਅਰਥ ਵਾਲੇ, ਅਦਭੁਤ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉਪਦੇਸ਼, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ ਮੋਹ-ਭਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਰੁੱਖ ਹੈ, ਉਹ ਵਸੀਸ਼ਠ ਵਰਗਿਆਂ ਨੇ ਵਧਾਇਆ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਉਹ ਵੱਲੀ ਹੈ ਜੋ ਆਤਮਾ ਦੇ ਰਤਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਦੁਆਰਾ, ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਠੰਢੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰੀ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿਖੇਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅਮਲਦਾਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਮਾਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਲਗਣ ਤੇ ਸੋਨਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਦਿਸਦਾ ਹੋਵੇ। ਸੰਸਾਰਕ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀ ਧੁੰਦ, ਜੋ ਦਿਲ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਤਝੜ ਨਾਲ ਛਿਟਕਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਦਿਵਿ-ਵೃਖ ਦੇ ਲਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਸ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਜਿੰਨਾ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦਿਨ ਲੰਘਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਰੋਸ਼ਨ ਹਨ, ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ, ਤੂੰ ਜੋ ਵਸਤੂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਵਰੂਪ ਵੇਖਣ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੁਖ-ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਜਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਵੇਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ, ਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਸਭ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਆਨੰਦ ਭਰ ਰਹੀ ਸੀ।