ਇਹ ਮਨ ਵਿਚ ਉਠਣ ਵਾਲਾ ਭਰਮ—"ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ"—ਸਾਫ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਭਰਮ ਕਦੋਂ ਮਿਟੇਗਾ? ਮੰਦਰਾਵਨ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਨਰਮ ਸੁਗੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਹਾਲਤ ਕਦੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੇ? ਦੱਸੋ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਿਗਾਹ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਵੈਰਾਗੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪੱਕੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਹਾਏ, ਪਿਓ, ਮਾਂ, ਪੁੱਤ—ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਦੇ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਸੁਣਣ ਪੈਣ; ਹੇ ਮਨ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਬੰਧਨ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈਂ, ਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਭੋਗੀਆਂ ਲਈ ਖੁਰਾਕ ਹੈਂ। ਹੇ ਬੁੱਧੀ, ਜਿਹੜੀ ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਪੂਰੀ ਕਰ; ਆਪਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰ। ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਵੀ, ਮਾਂ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਤੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਪੱਕਾ ਰਹਿ। ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਰਾਗੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਦੀ ਲੜੀ ਸਮਝਾਈ। ਫਿਰ, ਸਥਿਰਤਾ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਆਇਆ, ਜੋ ਸੋਹਣੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ; ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕਰ। ਜੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਸੈਂਕੜੇ ਵਾਰ ਵੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਮਨ ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਮੰਨੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਅਰਥ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੇ ਬੱਦਲ; ਇਸ ਲਈ, ਸੱਚੀ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸੋਚਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਚਿੰਤਨਾਂ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਾ ਫੁੱਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਹਨੇਰਾ ਕੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਤੇ ਕੁਝ ਲਾਲੀ ਵੀ ਆਈ; ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਮੰਦੀ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ। ਸਵੇਰ ਦੇ ਨਗਾਰੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਰਾਘਵ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ। ਸਾਰੇ ਸਵੇਰ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਚਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਲੀਨ, ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਹਨ; ਰਾਮ ਨੇ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਓਥੇ ਖੜੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਜਦ ਤੱਕ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ 'ਚੋਂ ਹਨੇਰਾ ਪੂਰਾ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਜੇ, ਉੱਤਮ ਕੁਲਾਂ ਦੇ ਯੁਵਰਾਜ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਉਸ ਸੁੰਨ ਘਰ ਵੱਲ ਆਏ, ਜਿਵੇਂ ਅਮਰ ਲੋਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਲੋਕਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਇੱਕ ਮਹਲ ਵਰਗਾ ਚਮਕਣ ਲੱਗਾ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਪਣੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲੇ। ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਸਾਥ ਨਾਲ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਦੇਵਤਾ। ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੰਦਰਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਸੁੰਦਰ, ਖੁਸ਼ਨੁਮਾ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਹੰਸ ਕਮਲ ਦੇ ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿੱਛੇ ਹੋਰ ਹੰਸਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਤਖ਼ਤ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਲੈ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਏ। ਉੱਥੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਸਮੇਤ, ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਆਏ। ਮੰਤਰੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਪੁਰੋਹਿਤ ਧੌਮਯ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਮ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤ ਤੇ ਹੋਰ ਨੇੜਲੇ ਸਾਥੀ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। feudal lord, ਅਧਿਕਾਰੀ, ਨਾਗਰਿਕ ਸੁਹੋਤ੍ਰ, ਮਾਲਵਾ ਆਦਿ ਦੇ ਨੌਕਰ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸੇਵਕ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆ ਗਏ। ਸਭ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸੀਟਾਂ ਲੈ ਕੇ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਈ। ਉਸ ਸ਼ਾਂਤ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੋਰ-ਗੁਲ ਠੰਢਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਭਟਾਂ ਨੇ ਚੁੱਪ ਕਰ ਲਈ, ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਤੇ ਹਵਾ ਵੀ ਨਰਮ ਹੋ ਗਈ। ਨਵੇਂ ਦਿਨ ਦੇ ਹੌਲੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਲਾਲੀ ਛਤ ਦੇ ਪਰਦੇ ਉੱਤੇ ਖੇਡ ਰਹੀ ਸੀ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਦਾ ਕੋਨਾ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਲਾਲ ਕਮਲ ਦੇ ਰਤਨ ਉੱਤੇ, ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਹਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵੱਡੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ 'ਚੋਂ ਮਿੱਠੀ ਹਵਾ ਸੁਗੰਧ ਲੈ ਕੇ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੋਮਲ ਖਿੜਕੀਆਂ ਕੋਲ ਸੋਫਿਆਂ 'ਤੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਬੈਠੀਆਂ, ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੇਖਦੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਜਾਲੀਆਂ 'ਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਨੀਲੇ-ਪੀਲੇ ਪੱਖਿਆਂ ਤੇ ਜੜੇ ਰਤਨਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ; ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ, ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਚੰਚਲ ਹੋ ਕੇ, ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਚਾਮਰ ਹਿਲਾਉਂਦੀਆਂ। ਅੰਗਣ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਮੋਤੀ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਮਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਭੰਬੀਰਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਤਾਜ਼ਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਕਣ ਚੱਖਣ ਦੀ ਭੁਲ ਕਰ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਭੰਬੀਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਚੁੰਮਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਜਪੇ ਗਿਆਨ-ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਰਮ ਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਧੀਆਂ ਗੁਣਾਂ 'ਚ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ—ਸ਼ਹਿਰ, ਆਕਾਸ਼, ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ—ਰਾਜੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿੱਧ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਉੱਚ ਸੰਤ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਚੁੱਪ-ਚਾਪ, ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ, ਭਾਰੀ ਬੋਲ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਹਵਾ ਸੋਨੇ ਵਾਲੇ ਭੰਬੀਰਿਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਧ-ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਫੁੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਆਏ, ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਹਿਲਾਉਂਦੀ, ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਗੂੰਜਦੀ, ਤੇ ਠੰਢੀ ਰਾਤ ਦੀ ਓਸ ਪੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਚੰਦਨ ਤੇ ਧੂਪ ਦੀ ਮਿਲੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਮਹਿਕਦਾਰ ਬੱਦਲ ਉੱਤੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਜ਼ਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਭੰਬੀਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ, ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਗੂੰਜਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੀ ਡੂੰਘੀ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ, ਕੱਲ੍ਹ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੀ ਬਾਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਉੱਚ ਬੋਧ ਵਿਚੋਂ ਹੋਇਆ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਕਠਿਨਤਾ ਨਾਲ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਦਰਅਸਲ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ—ਜੋ ਆਮ ਬੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰਪੂਰ ਸਨ—ਉਹ ਸਾਡੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਥੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਜ਼ਗੀ ਦੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਵੇ।