ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਚਾਰਯ ਜੀ, ਇਹ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਮਨ ਦੀ ਪੂਰਨ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਅਫ਼ਸੋਸ, ਅਗਿਆਨ ਵਸ਼ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਯਕਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਆਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਵਿਅਰਥ ਗਵਾ ਬੈਠਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇਗਾ, ਸੰਸਾਰਕ ਹਲਚਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਓਸ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇਗਾ ਜੋ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਮਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਅਤੇ ਜਿਗਿਆਸਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਸੀਮ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਚੰਦਨੀ ਤੋਂ ਵੀ ਠੰਢੇ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਹੱਸ ਸਕਾਂਗਾ? ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਪਣੀ ਕਚੀ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਸਨਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹਨ ਤੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦਾ ਘੜਿਆਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਤਪਦੇ ਹੋਏ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵਾਂਗਾ? ਕਦੋਂ ਅਸੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਚਾਹ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਾਂਗੇ? ਕਦੋਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਨਮਾਂ-ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣਾ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਅੰਗ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ? ਹੇ ਬੁੱਧੀ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਹਵਾ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਦੀਵਟੀ ਦੀ ਲੌ ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗੀ। ਜਦੋਂ ਤੇਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੇ ਵਿਅਰਥ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਕੇ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਤੂੰ ਗਰੁੜ ਵਾਂਗ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉੱਡ ਜਾਵੇਂਗੀ। ਇਹ ਭ੍ਰਮ—"ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ"—ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੇ ਬਾਦਲ, ਕਦੋਂ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਹਟ ਜਾਵੇਗਾ? ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਸੁਖ ਵੀ ਨਿਕੰਮੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ; ਅਸੀਂ ਕਦੋਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲਵਾਂਗੇ? ਦੱਸੋ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਜੋ ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਕੀ ਉਹ ਕਦੇ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਟਿਕੇਗਾ? ਅਫ਼ਸੋਸ, ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਪੁੱਤਰ—ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮੁੜ ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਆਉਣ; ਹੇ ਮਨ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਬੰਧਨ ਦੀ ਨਾਲ਼ੀ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਖੁਰਾਕ। ਹੇ ਬੁੱਧੀ, ਭੈਣ, ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੰਗ ਪੂਰੀ ਕਰ; ਸਾਡੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਸੰਕਟ, ਮਾਂ ਵਾਂਗ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਆਉਣਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕ ਜਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਰਾਗੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਥਿਰਤਾ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਆਇਆ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੋਹਣੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਇਹ ਸਭ ਯਾਦ ਕਰ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਸੌ ਵਾਰੀ ਵੀ ਵੇਖੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਮਨ ਨਾਂ ਮੰਨੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੇ ਬਾਦਲ; ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਮਨਨ ਨਾਲ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਹਨੇਰਾ ਹਾਲੇ ਵੀ ਕੋਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਕੁਝ ਲਾਲੀ ਆਈ; ਤਦ, ਜਦੋਂ ਤਾਰੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਗੁੰਮ ਹੋਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨ। ਸਵੇਰ ਦੀ ਬੰਸਰੀਆਂ ਵੱਜਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾਂ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਘਵ, ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਕਮਲ-ਕੁੰਡ ਤੋਂ ਉੱਠ ਪਏ। ਸਵੇਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਉਥੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇੱਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਬੈਠਿਆ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਨਿਵੀਂ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਨਿਵੀਂ ਹੋ ਕੇ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉਥੇ ਖੜੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਜਦ ਤਕ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ 'ਚੋਂ ਹਨੇਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਜੇ, ਯੁਵਰਾਜ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਮਰ ਲੋਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਉਸ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਆਏ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਦਾ ਉਹ ਘਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਰੌਣਕ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਹਲ ਚਮਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਵਡਿਆਈਯੋਗ ਵਸੀਸ਼ਠ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਵੀਂ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ-ਜਨਮਿਆ ਦੇਵਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਕਮਲ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਹਲ ਵੱਲ, ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਚਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਇੰਦਰਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜ ਹੰਸ ਹੰਸਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਸਮੇਤ ਕਮਲ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਤਖਤ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਠ ਕੇ ਆਏ। ਉਥੇ, ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਸਮੇਤ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਵਰਗੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁਨੀਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉਥੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਵਰਗੇ ਮੰਤਰੀ, ਧੌਮਯ ਵਰਗੇ ਗਿਆਨੀ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਯੁਵਰਾਜ, ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਨੇੜਲੇ ਸਾਥੀ ਵੀ ਸਨ। ਉਥੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰ, ਅਧਿਕਾਰੀ, ਸੁਹੋਤ੍ਰ ਵਰਗੇ ਨਾਗਰਿਕ, ਮਾਲਵਾ ਦੇ ਨੌਕਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸੇਵਕ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਲੋਕ ਤੇ ਸਹਾਇਕ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਸ਼ਾਂਤ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਹਲਚਲ ਥਮ ਗਈ ਸੀ, ਭੱਟ ਚੁੱਪ ਸਨ, ਸਰਕਾਰੀ ਗੱਲਾਂ ਪੁੱਛ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਾਹੌਲ ਸੋਹਣਾ ਸੀ। ਨਵੇਂ ਦਿਨ ਦੀ ਨਰਮ ਧੁੱਪ, ਲਾਲੀ ਦੀ ਧੁੰਦ ਵਰਗੀ, ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਾਲਾ ਦਾ ਪੱਲਾ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਮਲ ਦੇ ਖੋਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਪਦਮਰਾਗ ਮਣਕਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵੱਡੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ 'ਚੋਂ, ਜੋ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਮਿੱਠੀ ਹਵਾ ਸੁਗੰਧ ਭਰਿਆ ਸੁਨੇਹਾ ਲੈ ਕੇ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।