ਰਾਤ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੰਘ ਗਈ। ਪਰ ਰਾਮ ਇੱਕਲੇ ਹੀ ਬੈਠੇ ਰਹੇ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਉੱਚ ਆਦਰਸ਼ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਜੋ ਚੱਖੇ ਹੋਏ ਗੰਨੇ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠ ਰਹੇ ਸਨ: ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਟਕਣਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਲੋਕ ਕੌਣ ਹਨ? ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਮਨ ਦੀ ਅਸਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੁੱਕਦੀ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਇਹ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੌਣ ਪਾਪ-ਪੁੰਨ ਦਾ ਭੋਗੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੀਮਿਤਤਾ ਕਿਵੇਂ ਆਈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਿਆ, "ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਨੇ ਮਨ ਦੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਬਾਰੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੇ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਹੈ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਕਿ 'ਜੀਵ', 'ਚਿੱਤ', 'ਮਨ' ਤੇ 'ਮਾਇਆ' ਵਰਗੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਆਖਰਕਾਰ ਆਤਮਾ ਵੱਲ ਹੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਸਾਰੇ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀਆਂ ਡੋਰੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹਨ, ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਰੋਗ ਬੜਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕੇ? ਰਾਮ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਕਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਹੰਸ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਵੱਖ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭੋਗ ਛੱਡਣ ਬਿਨਾ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਵੀ ਅਸਾਨ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਬੜੀ ਘੰਭੀੜੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਝ ਗਏ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਕੇ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਅਰਥ ਗਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਸ ਕੀਤੀ, "ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਸੰਸਾਰਿਕ ਹਲਚਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਵੇਗਾ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਜੋ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਨੰਤ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਵੇਗਾ?" ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਵੀ ਠੰਢੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਕਲਾ ਤੇ ਸੁਰ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਹੱਸ ਪਾਵਾਂਗਾ? ਕਦੋਂ ਮਨ ਆਪਣਾ ਨਾਜੁਕ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਇੱਛਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਘੜੀਆਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਸਭ ਤਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵਾਂਗਾ? ਕਦੋਂ ਅਸੀਂ, ਜੋ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਹਾਂ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਰਗਾਂ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਾਂਗੇ?" ਰਾਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਦੋਂ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਤਾਪ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰੇਕ ਅੰਗ ਨੂੰ ਪੀੜਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਗਸ ਜਾਵੇਗਾ? ਹੇ ਬੁੱਧੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਤੇ ਦੀਵੇ ਦੀ ਜੋਤ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗੀ। ਜਦੋਂ ਤੇਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਅਰਥ ਉੱਦਮ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਤੂੰ ਗਰੁੜ ਵਾਂਗ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉੱਡ ਜਾਵੇਂਗੀ।" ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਮੋਹ—'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ'—ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੇ ਬਾਦਲ, ਇਹ ਕਦੋਂ ਮੁੱਕੇਗਾ? ਮੰਦਰਾਵਨ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਦੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਛਾਂ ਵੀ ਹੁਣ ਛੋਟੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਅਸਲ ਅਵਸਥਾ ਕਦੋਂ ਮਿਲੇਗੀ?" ਉਹ ਆਰਜ਼ੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਕੀ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਰਾਗ ਰਹਿਤ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇਗਾ? ਹੇ ਮਨ, ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਪੁੱਤਰ—ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮੁੜ ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਆਉਣ; ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰੀ ਬੰਧਨ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈਂ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਆਹਾਰ। ਹੇ ਬੁੱਧੀ, ਭੈਣ, ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਪੂਰੀ ਕਰ; ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ, ਮੁਨੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰ।" ਰਾਮ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸੰਕਟ ਵੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਆਉਣਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਟਕਣਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਰਾਗੀ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸਨ, ਫਿਰ ਮੋਖਸ਼ ਇੱਛੁਕ ਦੇ ਆਚਰਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਦੀ ਲੜੀ ਬਾਰੇ। ਫਿਰ ਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਭਾਗ ਆਏ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁੰਦਰ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਸਨ—ਇਹ ਸਭ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕਰ। ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਸੌ ਵਾਰੀ ਵੀ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਮਨ ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੇ ਬਾਦਲ; ਇਸ ਲਈ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚ-ਚਿੰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਲਈ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਹਨੇਰਾ ਹੋਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਤੇ ਕੁਝ ਲਾਲੀ ਵੀ ਦਿਸਣੀ ਲੱਗੀ। ਤਾਰੇ ਮੰਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛਿਟ-ਛਿਟ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ। ਸਵੇਰੇ ਦੀ ਬੀਣ ਬਜੀ, ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਰਾਘਵ ਜਲ-ਕੁੰਭ ਵਿੱਚੋਂ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਉੱਠੇ। ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਯਮਤ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਇਕੱਲੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਨਮਨ ਕੀਤਾ, ਗਲ ਨੀਵੀਂ ਕਰਕੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਨਮਨ ਕਰਕੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਖੜੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਜਦ ਤੱਕ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਛਾਇਆ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਮੁਨੀ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਉਸ ਸ਼ਾਂਤ ਨਿਵਾਸ ਤੇ ਆਏ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਰਗਾ ਚਮਕਣ ਲੱਗਾ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਰੀਤ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਸਾਧੂਆਂ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਚਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਇੰਦਰਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।