ਇਸ ਸਮੇਂ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੀ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜੇ, ਮুনি, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਸੋਹਣੇ ਕਮਲਾਂ, ਕੁਮੁਦ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਚਕ੍ਰਵਾਕ, ਹੰਸ ਤੇ ਬਗਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਗਾਂਵਾਂ, ਜ਼ਮੀਨ, ਸੋਨਾ, ਖਟ ਅਤੇ ਆਸਨ ਦਾਨ ਕਰਦੇ, ਨਾਲ ਹੀ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਦਿੰਦੇ। ਆਪਣੇ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਚ੍ਯੁਤ, ਈਸ਼, ਅਗਨੀ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪੌਤਰਾਂ, ਦੋਸਤਾਂ, ਨੌਕਰਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਚਿਤ ਭੋਜਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ। ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਵੇਲੇ, ਦਿਨ ਸੁਹਾਵਣਾ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਮਨਮੋਹਕ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਾਮ ਵੀ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਜਦ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਨਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ, ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਸੁਕਤ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ, ਮੰਗਲ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਸੁਹਣੇ ਰਾਗ ਉਚਾਰਦੇ। ਜਦ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਜੋ ਨੈਨੀ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਗਿਆ ਤੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਲੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਓਸ ਵੰਡਦਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਸੋਹਣੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਨਾਲ ਛਿੱਟੇ ਹੋਏ ਵਿਛਾਵਟਾਂ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਉਹ ਵਿਛਾਵਟ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਰਾਤ ਪਲਕ ਵਿੱਚ ਲੰਘਾ ਗਏ। ਪਰ ਰਾਮ ਜੀ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਬਚਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮਨਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਪਹਿਲਾਂ ਚੱਖੀ ਹੋਈ ਗੰਨੇ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਨੂੰ ਚੁਸਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚਲੇ ਫੇਰ-ਫੇਰ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ? ਇਹ ਲੋਕ ਕੌਣ ਹਨ? ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਉਂ? ਮਨ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਭਾਵਤਾ ਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਫੈਲਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਜਦ ਇਹ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸ ਲਈ ਪਾਪ ਜਾਂ ਪੁੰਨ ਹੋਵੇਗਾ? ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਬੰਦੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆਈ? ਮਹਾਤਮਾ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਮਨ ਦੇ ਲੀਨ ਹੋਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਕੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ? ‘ਜੀਵ’, ‘ਚਿੱਤ’, ‘ਮਨ’ ਅਤੇ ‘ਮਾਇਆ’ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਏਸ ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਤਮਾ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀਆਂ ਡੋਰੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹਨ, ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਮਿਟ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਇਸ ਲੜੀ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਚੰਬੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੰਸ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਭੋਗ ਛੱਡੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਗੂ ਬਿਨਾਂ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ—ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਉਲਝਣ ਹੈ! ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਿਰਫ ਮਨ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ, ਹੇ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਗੁਰੂ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਯਕਸ਼ ਵਾਂਗ ਗਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਲਚਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ? ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਮਨ, ਸਾਫ-ਸੁਥਰਾ, ਸਾਰੀ ਉਤਾਵਲ ਅਤੇ ਜਿਗਿਆਸਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਪਾਰ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ, ਚੰਦ ਤੋਂ ਵੀ ਠੰਢੇ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੁਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਥਾਂ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਹੱਸ ਪਾਵਾਂਗਾ? ਕਦੋਂ ਮਨ ਆਪਣੀ ਕਚੀ ਅਸਥਿਤੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਰਹੇ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਮਗਰਮੱਛ ਨਾਲ ਸਜੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਜ਼ੁਕਾਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ? ਕਦੋਂ ਅਸੀਂ, ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਗਿਆਨੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਤੇ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਾਂਗੇ? ਸੰਸਾਰ-ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੀ ਤਪਤ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਅੰਗ ਨੂੰ ਪੀੜਦੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਦੋਂ ਠੰਢੀ ਪਵੇਗੀ? ਹੇ ਬੁੱਧੀ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਹਵਾ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਚਮਕਣ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਪਛਾਣਕੇ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲਵੇਂਗੀ। ਜਦ ਤੇਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਵਿਅਰਥ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਣ, ਤੂੰ ਗਰੁੜ ਵਾਂਗ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉੱਡ ਪਵੇਂਗੀ। ਇਹ ਮੋਹ—“ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ”—ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਉੱਠਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੇ ਬੱਦਲ, ਇਹ ਕਦੋਂ ਲਹਿ ਜਾਵੇਗਾ? ਮੰਦਰਾਵਨ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਦੀ ਨਰਮ ਸੁਗੰਧ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਮਣਿਆ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਅਵਸਥਾ ਕਦੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੇ? ਦੱਸੋ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਰਾਗ-ਰਹਿਤ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸੀ ਹੈ, ਕਦੋਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਵੇਗੀ? ਹਾਏ, ਪਿਓ, ਮਾਂ, ਪੁੱਤਰ—ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਇਹ ਬੋਲ ਨਾ ਸੁਣਾਂ; ਹੇ ਮਨ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਬੰਧਨ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਹੈਂ, ਦੁੱਖ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹੈਂ। ਹੇ ਬੁੱਧੀ, ਭੈਣ, ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੰਗ ਪੂਰੀ ਕਰ; ਸਾਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮਨਨ ਕਰ। ਕਲੇਸ਼ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣਾ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਰਾਗ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਆਈ, ਫਿਰ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਸਥਿਰਤਾ ਵਾਲਾ ਭਾਗ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੋਹਣੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਆਇਆ—ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕਰ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਸੌ ਵਾਰੀ ਵੀ ਪਰਖੀ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਮਨ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਪਤਝੜ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ; ਇਸ ਲਈ, ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਸਿਰਫ ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਮਨਨ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਜੀ ਵਾਸਤੇ ਉਹ ਰਾਤ ਇਉਂ ਹੀ ਲੰਘ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਕਮਲ।