ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਜ ਦਰਬਾਰੀ ਤੇ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਰਾਜਯ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਵਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਦਿ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਾਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਉੱਥੇ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਆਪਣੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਸੀ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਸੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਪਰਤ ਗਏ, ਸਵੇਰੇ ਮੁੜ ਆਉਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਕੇ। ਰਾਜਾ ਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ, ਪਿਆਰ ਵਿਚ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਤ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਘਰ ਬਿਤਾਈ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਉੱਚ ਕੋਟੀਆਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਰਾਜਿਆਂ, ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਰਾਮ ਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਸਦਾ ਆਦਰ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਰਾਮ ਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰੁਖਸਤ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਨਿੱਤ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਚੰਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਰਤ ਗਏ ਅਤੇ ਉਥੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿੱਤ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਰਘੁਕੁਲ, ਰਾਜੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ – ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਮਲ, ਕੁਮੁਦ ਤੇ ਨੀਲੋਫਰ ਨਾਲ ਸਜੇ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਜਿੱਥੇ ਚਕਰਵਾਕ, ਹੰਸ ਤੇ ਬਗਲੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂਵਾਂ, ਜ਼ਮੀਨ, ਸੋਨਾ, ਖੱਟ, ਆਸਨ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਕਪੜੇ ਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਆਪਣੇ ਸੋਨੇ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਚੁਤ, ਈਸ਼, ਅਗਨਿ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪੋਤਿਆਂ, ਦੋਸਤਾਂ, ਨੌਕਰਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੋਗ ਭੋਜਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਦਿਨ ਸੁਹਾਵਣਾ ਸੀ, ਕੇਵਲ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਬਾਕੀ ਸੀ, ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੁਖਦਾਈ ਤੇ ਮਨੋਹਰ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ, ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਾਮ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਿਆ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਸੂਕਤ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਮੰਗਲ ਗੀਤ ਗਾਏ, ਤੇ ਸੁਹਣੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਚੰਨ, ਜੋ ਨੈਨੀ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਟਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਧ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉੱਗੇ ਚੰਨ ਵਾਂਗ, ਠੰਢੀ ਓਸ ਵੰਡਦਾ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਾਂ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਲੋਕ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਕਪੂਰ ਨਾਲ ਵਿਖੇਰੇ ਹੋਏ ਸੁੰਦਰ ਵਿਛੋਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਹਿਸਤਾ-ਆਹਿਸਤਾ ਲੇਟ ਗਏ। ਉਹ ਵਿਛੋਣੇ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਚੰਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਥਾਲੀ ਵਾਂਗ ਸੁਹਣੇ ਸੀ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੋਰ ਸਭ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਆਮ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ, ਉਹ ਸੁਹਾਵਣੀ ਰਾਤ ਪਲ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਰਾਮ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਉੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚੇਤੇ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਪਹਿਲਾਂ ਚੱਖੀ ਹੋਈ ਕਾਂਡ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਚੁੰਘਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਨ ਉਠਿਆ: ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਟਕਣਾ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਲੋਕ ਕੌਣ ਹਨ? ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਹੋਂਦੇ ਕਿਉਂ ਹਨ? ਮਨ ਦੀ ਅਸਲ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਫੈਲਦੀ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਸਭ ਮਾਇਆ ਹੀ ਹੈ, ਜੇ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਮੁੱਕਦੀ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਜਦ ਇਹ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸ ਲਈ ਪੁੰਨ ਜਾਂ ਪਾਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ? ਤੇ ਇਹ ਸੀਮਤਤਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਈ? ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮਨ ਦੇ ਲੀਨ ਹੋਣ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਕੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ? ‘ਜੀਵ’, ‘ਚਿੱਤ’, ‘ਮਨ’ ਤੇ ‘ਮਾਇਆ’ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਝੂਠੀਆਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਮਨ ਦੀਆਂ ਡੋਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇਹ ਇਲਾਜ-ਅਯੋਗ ਰੋਗ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਦੂਰ ਹੋਣ? ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ, ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਚੰਬੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਵੱਖ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਭੋਗ ਛੱਡੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ—ਹਾਏ, ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਉਲਝਣ ਆ ਪਈ! ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਮਨ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਪਰ, ਹੇ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਗੁਰੂ, ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਗਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਮਨ, ਸੰਸਾਰਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ, ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਸੀਮ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇਗਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ? ਕਦੋਂ, ਚੰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਠੰਢੇ, ਕਲਾਵਾਂ ਤੇ ਰਾਗ-ਰੰਗ ਨਾਲ ਭਰੇ ਥਾਂ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਹੱਸਾਂਗਾ? ਕਦੋਂ ਮਨ ਆਪਣਾ ਨਾਜੁਕ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ, ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਘੜ ਲੈ ਕੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵਾਂਗਾ? ਕਦੋਂ, ਅਮਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਹਾਂ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਾਂਗੇ? ਕਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਦੀ ਤਪਤ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਅੰਗ ਨੂੰ ਪੀੜਦੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇਗੀ? ਹੇ ਬੁੱਧੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਤੇ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਤਿੱਖੀ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਚਾਨਣ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਤੇਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਵਿਅਰਥ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਣ, ਤੂੰ ਗਰੁੜ ਵਾਂਗ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉੱਡ ਜਾਵੇਂਗਾ।