ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ ਉੱਠੀ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਨ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨੂੰ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਹੱਥ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੇ ਬਾਂਹ-ਗਹਿਣੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਰਗੜ ਕੇ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਲਾਲੀ ਨੂੰ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਛੂਹ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਜਦ ਉਸਦਾ ਉੱਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਹਲਕਾ ਹੋਇਆ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗੀਆਂ ਤੇ ਉਸਦਾ ਉੱਚਾ ਮੁਕੁਟ ਇੰਨਾ ਚਮਕਿਆ ਕਿ ਆਕਾਸ਼ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਵਾਂਗ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਦੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਲਤਾ ਵਰਗਾ ਹੱਥ ਹਿਲਾ ਕੇ ਚੌਰੀ ਹਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਪਗਡੰਡੀ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਹਵਾ ਲਹਿਰਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੇ ਕੰਗਣ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਟਕਰਾ ਕੇ ਉਸਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬਾਗ ਵਿਚ ਲਹਿਰਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਮਸ਼ਕ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਜਲਦ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਤਝੜ ਦੇ ਨੀਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਲਾਲ ਰਤਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁੱਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਦੇ ਚੰਚਲ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਦੇ ਕੰਮ ਮੁੱਕ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਸਦੇ ਕਮਲ-ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਗਦੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਕਮਲ-ਤਲਾਬ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਇਲਾਂ ਸੁਰਿਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਰਚਨਾ ਜਨਮੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ, ਅਨੇਕ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਿਰਫ ਹੁਣ ਹੀ ਉਪਜੀ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਸਭ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਰਾਜ-ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਜਹਾਨੀਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਫਾਦਾਰ ਰਾਜਪਾਲ ਤੇ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਨੀਤੀ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਸਨ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇਸਨਾਨ ਕਰਨ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੋਰ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਮਦੇਵ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਾਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਉੱਥੇ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਦਰ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਜੰਗਲ ਵੱਲ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਸੀ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਸੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਸਵੇਰ ਮੁੜ ਆਉਣ ਦੀ ਨਿਯਤ ਨਾਲ। ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਤ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਘਰ ਵਿਅਤੀਤ ਕੀਤੀ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਲੋਂ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਸਦੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੋਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਰਨ ਸਪর্শ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਤੇ ਜਲ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਵਾਪਸ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਨਿਯਮਤ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਉਥੇ ਆਪਣੇ ਦਿਨਚਰਿਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਰਾਘਵ, ਰਾਜੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਏ। ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਕਮਲ, ਕਵਲ ਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਸਰੋਵਰਾਂ, ਅਤੇ ਚਕ੍ਰਵਾਕ, ਹੰਸ ਤੇ ਸਾਰਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਤਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂਵਾਂ, ਜ਼ਮੀਨ, ਸੋਨਾ, ਖੱਟਾਂ ਤੇ ਆਸਨ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਆਪਣੇ ਸੋਨੇ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਚ੍ਯੁਤ, ਈਸ਼, ਅਗਨਿ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪੌਤਿਆਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ, ਦਾਸਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੋਗ੍ਯ ਭੋਜਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਦਿਨ ਸੁਹਾਵਣਾ ਸੀ, ਸਿਰਫ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਬਾਕੀ ਸੀ, ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਮਧੁਰਤਾ ਪਸਰ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਢਲ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਸੁਕਤ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਮੰਗਲ ਗੀਤ ਗਾਏ ਅਤੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਗੀਤ ਗੁੰਜੇ। ਫਿਰ, ਜਦ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਜੋ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਤੀਆਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਤਸ਼ਾੜ ਪਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਦੂਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਰਾਘਵ ਸੁਗੰਧੀ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਕੰਫ਼ਰ ਨਾਲ ਸਜੇ ਵਿਛੋਣਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਸੁਹਾਵਣੇ, ਆਹਿਸਤਾ ਆਹਿਸਤਾ ਵਿਹਾਟ ਗਏ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗ ਕੇ, ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਰਾਤ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਿਤਾ ਲਏ। ਪਰ ਰਾਮ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਉੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਮਨਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਪਹਿਲਾਂ ਚੱਖੀ ਹੋਈ ਗੰਨੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਚਾਵ ਨਾਲ ਚਬਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ—ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਟਕਣਾ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਲੋਕ ਕੌਣ ਹਨ? ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਉਂ? ਮਨ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਕੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਸਭ ਮਾਇਆ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਉਪਜਦੀ ਤੇ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ? ਜਦ ਇਹ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਪਾਪ ਜਾਂ ਪੁੰਨ ਕਿਸ ਲਈ? ਅਤੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੀਮਾ ਕਿਵੇਂ ਆਈ? ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮਨ ਦੀ ਲੀਨਤਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਿਹਾ? "ਜੀਵ", "ਚਿੱਤ", "ਮਨ" ਅਤੇ "ਮਾਇਆ" ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਸਭ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਸੱਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਸਭ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀਆਂ ਡੋਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ, ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਉਪਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ, ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਚੰਬੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਦੁੱਧ-ਪਾਣੀ ਵੱਖ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਭੋਗ ਛੱਡੇ ਬਿਨਾ ਛੁਟਕਾਰਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਭੋਗ ਛੱਡਣ ਮੁਸ਼ਕਿਲ; ਹਾਏ, ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ!