ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਾਲਾਤ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ: "ਮੈਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਸਾਮਾਨ ਵਰਤ ਕੇ, ਛੱਡ ਕੇ ਵੀ, ਅਜੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਾਰਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਮਨੋਬਲ ਹੁਣ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬੇਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮੁੱਲ ਮੈਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੇ ਮੇਰਾ ਪਕੜ ਲਿਆ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਮੁੜ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਪਣੀ ਹੀ ਹਾਲਤ ਅਣਛੁਹੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਦਰਲੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਹਿੱਲਦਾ, ਕਦੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਗਰੀਬੀ ਕਰਕੇ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਮਨ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਇੰਦਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ, ਆਪਣੀ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਅਡੋਲ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਛੋਟੀ ਨਹੀਂ, ਆਸਾਨ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਭਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ? ਜੋ ਮਹਾਨ ਲੋਕ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਕ ਆਦਿਕ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਹਰੇਕ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ? ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਦਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪੰਕ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਰੁਲਦਾ? ਕਿਹੜੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਮਹਾਨ, ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰਲੇਪ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਭੋਗਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਆਕਰਸ਼ਣ ਸਿਰਫ ਡਰ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਅਸਥਾਈ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਮੰਗਲ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਦੋਂ ਮਨ ਮੋਹ ਦੇ ਹਾਥੀ ਹੇਠ ਪਿਸ ਜਾਂਦਾ, ਅੰਦਰੋਂ ਮੈਲ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ, ਤਦ ਅਕਲ ਦੀ ਝੀਲ ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਕਿਵੇਂ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ? ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਰਗਾ ਜਾਂ ਘਾਹ ਵਰਗਾ ਨਿਰਮੁੱਲ ਸਮਝ ਕੇ, ਮਨ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹ ਕੇ, ਕਿਵੇਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਅਜਿਹਾ ਕਿਹੜਾ ਮਹਾਨ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਇਥੇ ਬੁਰਾਈ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਸਹੀ ਹੈ, ਕਿਹੜਾ ਮੰਗਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਹੜਾ ਫਲ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਥੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਰਹੀਏ ਕਿ ਅਨੁਚਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ? ਹੇ ਜਗਤਪਤੀ! ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ-ਭਵਿੱਖਲੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਾਂ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ! ਮੇਰੇ ਲਈ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਮੈਲ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਐਸਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ ਕਿ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਆਵੇ। ਇੱਥੇ ਕੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਤੇ ਕੀ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ? ਇਹ ਚੰਚਲ ਮਨ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤਰ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਦੁਸ਼ਕਰ ਸੰਸਾਰ-ਜੀਵਨ ਦੀ ਤਪਤ, ਜੋ ਅਣਗਿਣਤ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਠੰਢੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਆਨੰਦ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਠੰਢ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਸਕਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਕਸ਼ੁਣ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ? ਅੰਦਰਲੀ ਪੂਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਦੁਬਾਰਾ ਦੁੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸਚ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨੀ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਰਾਹ ਦੱਸਣ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦਾ ਮਨ ਇੱਥੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤੇ ਕਿਸੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜੀਵ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਕਿੰਨਾ ਨਾਜੁਕ ਹੈ, ਲੰਮੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਹਿਲਦੀ ਪੱਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਬੂੰਦ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਠੰਢੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਨਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਐਨਾ ਨਾਜੁਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਜਮੀਨ ਵਿੱਚ ਮੰਡਕ ਦੀ ਗਲ੍ਹ ਦੀ ਕਿਨਾਰੀ, ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਹੋਈ। ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੇ, ਅਚਾਨਕ ਆਈ ਮੁਸੀਬਤ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਸਾਫ਼ ਵੱਜਦੀ ਹੈ; ਮੋਹ ਦੇ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਗੂੰਜਦਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲੀ, ਚੰਚਲ, ਲੋਭੀ ਮਨੁੱਖ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਨਾਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਦੀ ਬਿੱਲੀ ਵਾਂਗ ਨਿਰਦਈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਚੂਹਿਆਂ ਵਾਂਗ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਣਸੁਣੇ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ, ਉੱਤੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਕਿਹੜੀ ਦਵਾਈ, ਕਿਹੜਾ ਰਸਤਾ, ਕਿਹੜਾ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਆਸਰਾ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਇਹ ਜੀਵਨ-ਜੰਗਲ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਉੱਗੇ? ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼, ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਛੋਟੀ ਹੋਵੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਆਨੰਦਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੜ ਚੁੱਕਾ ਤੇ ਛੀਦਰ ਹੋਇਆ, ਮੂੜਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਵੇਂ ਮਿੱਠਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰਸਹੀਣ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਆਸ ਦੀ ਬੇਲ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਨਵੀਂ, ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਧੋਣ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਜੋ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਦਾਗਦਾਰ ਹੋਈ, ਇੰਨੀ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਕਿ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਕਿਰਣ ਜਾਗ ਪਵੇ? ਸੰਸਾਰ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ, ਜਗਤ ਦੇ ਚਾਲ ਤੇ ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਤੇ ਨਾ-ਦਿਖਾਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਰਹੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਚਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਜੋ ਇੰਦਰੀ-ਭੋਗ ਤੋਂ ਜਨਮਦੀਆਂ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੀੜ੍ਹਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ? ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਵੈਰ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਸੜਦਾ—ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਬਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਸੰਸਾਰੀ ਕਾਰਜ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਅਡੋਲਤਾ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ। ਜੋ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਈਂਧਨ ਦੀ ਲੌ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਉਚਿਤ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਘਮੰਡੀ ਮਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਸ਼ਲ ਉਪਾਏ, ਕਦੇ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਹੇ ਉੱਚੇ ਜੀਵ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੋ। ਕਿਹੜੀ ਤਰਕ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਜੋ ਸੰਸਾਰੀ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਜਾਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਕਾਰਜ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਾਹ ਦੱਸੋ। ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਜਾਂ ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਏ ਨਾਲ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮਨ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਨਿਰਮਲ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ? ਹੇ ਆਦਰਨੀਯ! ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਭ੍ਰਮ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦੱਸੋ—ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੰਦੇਹ, ਦੁੱਖ, ਤੇ ਉਲਝਣਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਏ।