ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੇਕਰ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਭਟਕਾਵਾ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਦਾ? ਅਤੇ ਜੇ ਇਹ ਅਸਲੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਜਨਮ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਰੱਖੋ। ਸਿਆਣੇ ਅਤੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰੇ ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋਣ। ਜਿਥੇ ਵੀ ਚੰਗੇ ਵਿਚਾਰ ਉਪਜਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਚੰਗੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਹਾਰ ਵਿੱਚ ਬੈਲੀਆਂ ਖਿੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਚੰਗੇ, ਨਿਰਲੇਪ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ, ਤਾ ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਨ, ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓ ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਹੋ, ਅਡੋਲ ਹੋ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਰਜ ਅਤੇ ਸੱਤਵ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ। ਹੁਣ, ਜਦ ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੁਆਰਾ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਦੇ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇ; ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਵੇਂ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਹੋ, ਹੇ ਮਹਾ-ਮੁਨੀ। ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਾਫ-ਸਾਫ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਓ—ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬੱਦਲ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਰਵੋਤਮ ਸਮਝ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਬਣਾ ਲਵੋ, ਹੇ ਉਹ ਜੋ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਮੋਤੀ ਵਰਗੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋ। ਜਿਸ ਮਨ ਨੇ ‘ਮੇਰਾ’, ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’, ‘ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਹੈ’ ਆਦਿਕ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੰਡ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਲੋਕ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਚੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ। ਜੋ ਰਾਘਵ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਨੌਕ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਸੁੰਦਰ ਕੀਰਨਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ; ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਅਸਕਤੀ ਅਤੇ ਵੈਰ-ਰਹਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹੋ। ਬਾਹਰੋਂ, ਸੰਸਾਰਕ ਆਚਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲੋ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਚੰਦ ਦੀ ਪੂਰਨ ਚਾਂਦਨੀ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹੋ। ਪਰ ਜੋ ਦੂਜੇ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਣ-ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ; ਉਹ ਗਿੱਦੜਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸੱਤਵਿਕ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੱਛਮ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਗੁਣ ਕੋਈ ਜੀਵ ਇੱਥੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਲਵੇ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਉਸ ਜਾਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਆਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਡੋਲ ਯੋਧਾ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਮਨ ਪਿਛਲੇ ਪਾਪੀ ਜਨਮ ਜਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੁਸ਼ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਵੀ, ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੀਚੜ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਤਾਮਸੀਕ, ਰਾਜਸੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਵਿਵੇਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਸੱਤਵਿਕ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮਨ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਣਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉੱਦਮ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ, ਉੱਦਮ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ ਘੱਟ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਜਾਂ ਸੁਰਗ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਐਸੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉੱਦਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਅਟੱਲ ਹਿੰਮਤ, ਸਰਵੋਤਮ ਵੈਰਾਗ, ਅਤੇ ਪੱਕੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ ਵੀ ਲਕੜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਵੱਡੀ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਲਈ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਓ; ਫਿਰ, ਸਮੇਂ ਆਉਣ ’ਤੇ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਸਰਵੋਤਮ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੋਗੇ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ, ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਭਟਕਾਵੇ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ, ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਅਧਿਆਇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੁਣੋ: ਇਹ "ਉਪਸ਼ਮ" ਦਾ ਅਧਿਆਇ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪਤਝੜ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ। ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚੁੱਪ ਸਭਾ, ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ, ਹਵਾ ਰਹਿਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਹੰਕਾਰ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਠੰਢੀ ਪੈ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਤਿਆਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਣ। ਹੱਥ, ਜੋ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਵਿਝਣੇ, ਮੌਨ ਘੰਟੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਅਡੋਲ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ। ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨੱਕ ਦੇ ਕੋਲ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਜਿਵੇਂ ਸਿਆਣੇ ਰਾਜੇ ਸੁਖਮ ਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਮਨਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਜਿਵੇਂ ਸਵੇਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮਾ ਵੀ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਖਿੜ ਪਏ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਬਚਨ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਗੂੜ੍ਹ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਰਤ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਚੰਚਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਭੋਗਵਾਦੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਪੂਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਰੱਖਿਆ। ਲੱਖਣ, ਜਿਸ ਨੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੁਆਰਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗਾ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਗਿਆਨ-ਵਿਵੇਕ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਹੋਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਖੜਾ ਸੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ ਦੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਾਂਗ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਚੰਦਨੀ ਵਾਂਗ ਠੰਢਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦਿਲ ਖਿੜ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਉਥੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਜੋ ਓਸੇ ਸਮੇਂ ਖਿੜਦਾ ਹੈ।