ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਰਘੁਕੁਲ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਾਘਵ! ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਜਨਮ ਦੇ ਮੂਲ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਚ ਤੇ ਹੀ ਆਸਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਹੱਡੀਆਂ, ਮਾਸ, ਅਤੇ ਲਹੂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਖੋਲ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਅਸਲ ਵਿਚ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਸੱਚ, ਨਿੱਤ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ—ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਗੁੰਥੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹੀ ਚੇਤਨਾ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਚੇਤਨਾ ਕੀੜੇ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਟਕੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਅਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲਾ ਅਕਾਸ਼ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਅਸਲ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਤਿੱਖਾ ਜਾਂ ਕਰਵਾਪਨ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਨੁਭਵ ਇਕੋ ਹੈ—ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਇਸ ਸਦਾ-ਉਪਸਥਿਤ ਚੇਤਨਾ-ਰੂਪੀ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਕੌਣ ਆਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ’? ਇਹ ਸਭ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜੋ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਮਿਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਰਾਘਵ! ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖ ਹੈ—ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਦਾਸ, ਚੰਚਲ ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਮੋਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਨਾ ਮੰਨੋ, ਨਾ ਝੂਠ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਿਹਾਈ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਜੇ ਸੰਸਾਰ ਝੂਠ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੋਹ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ? ਤੇ ਜੇ ਅਸਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਟਕਣਾ ਕਿਵੇਂ? ਇਸ ਲਈ, ਜਨਮ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਰਹੋ। ਸਿਆਣਾ ਤੇ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਮਨੁੱਖ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਉੱਚ-ਚਰਿੱਤਰ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜਿਥੇ ਵੀ ਐਸੇ ਉੱਤਮ ਵਿਚਾਰ ਹਨ ਜੋ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਨੇਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਬੇਲਾਂ ਖਿੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨੇਕ, ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਉੱਚ-ਮਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਮਿਲ ਬੈਠ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪਾਠ, ਸਤਸੰਗ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਹੋ, ਹੇ ਰਾਮ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਉੱਚ, ਅਡੋਲ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਰਜ ਤੇ ਸਤਵ ਤੋਂ ਚਿੰਨ੍ਹਤ। ਹੁਣ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਜਲਾਧੀ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇ; ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਨਵੇਂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹੋ। ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਓ—ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬੱਦਲ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਬਣਾ ਲਓ, ਹੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਰਗੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ-ਰੂਪ ਮਨ ਵਾਲੇ। ਜਦੋਂ ਮਨ ‘ਮੇਰਾ’, ‘ਇਹ ਮੇਰਾ’, ‘ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ’ ਆਦਿ ਵਿਚਾਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵੰਡਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਲੋਕ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਚ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਗੇ, ਉਹ ਵੀ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ। ਜੋ ਰਾਘਵ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਨਾਵ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚ-ਚਰਿੱਤਰ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਚੰਨਣ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ; ਜਦ ਤਕ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਅਸਕਤੀ ਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਰਹੋ। ਬਾਹਰੋਂ ਸੰਸਾਰਕ ਆਚਰਨ ਨਿਭਾਓ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹੋ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਤੇ ਗੁਣ-ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਧਿਆਨਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸਿਆਲਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਸਤਵਗੁਣੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜਾਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਨਿੱਤ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੋਰ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮ ਕੇ ਵੀ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸ ਜਾਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ, ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਥਿਰ ਯੋਧਾ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਨ ਪਿਛਲੇ ਮੰਦੇ ਜਨਮ ਜਾਂ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਕਰਕੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਉਥੇ ਖਿੱਚੋ, ਜਿਵੇਂ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹਰਣ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹੋ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਤਾਮਸੀ, ਰਾਜਸੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਵਿਵੇਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਨੇਕ ਮਨੁੱਖ ਸਤਵਗੁਣੀ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਘਵ! ਮਨ-ਹੀਰੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਯਤਨ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਉੱਚ ਗੁਣ, ਯਤਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ ਤਲਿੱਤਰ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਅਭਿਲਾਖੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੁਣਵਾਨ ਤੇ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਡੋਲ ਹੌਸਲਾ, ਪਰਮ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ ਲਕੜੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ? ਤੁਸੀਂ, ਵੱਡੇ ਹੌਸਲੇ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿੱਤ ਲਈ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੋ; ਫਿਰ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਹੇ ਰਾਮ! ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਪਰਮ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੋਗੇ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋਗੇ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਮਨ ਨੇਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਜਾਂ ਮੋਹ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ, ਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੁਣੋ—ਇਹ ਹੈ ਉਪਸ਼ਮ (ਸ਼ਾਂਤੀ) ਦਾ ਵਿਭਾਗ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।