ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਜੰਜਾਲਾਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਿਸ਼ਚੈ ਜਗਾਇਆ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਇਸ ਨਿਰਦਈ ਸੰਸਾਰਕ ਜਾਲ ਨੂੰ, ਜੋ ਘਿਨ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਸੱਪ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਜਕੜ ਤੋਂ ਛੁਡਾ ਲਵਾਂਗਾ।” ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਧੁੰਦ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, “ਹੇ ਸਤਿਆ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪਈ ਧੁੰਦ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਦੂਰ ਕਰ।” ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉੱਚੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਮਾਸ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਠੰਢਕ ਘਟਾਉਂਦੀ ਨਹੀਂ। ਜੀਵਨ ਨਾਜੁਕ ਹੈ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਕਮਲ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਾਂਗ; ਸੁਖ ਸਿਰਫ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਹਨ ਜੋ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚ ਖੇਡਦੀ ਹੈ; ਜਵਾਨੀ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਇਹ ਸਭ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਮੋਹਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇ। ਜਦ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ, ਤਾ ਉਸਦਾ ਮਨ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਗਾਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਮਨ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕੰਬਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋਇਆ, ਉਸਦੀ ਸਮਝ ਡੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਜਿਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ-ਰਾਜਾ ਜਿਹਦੇ ਕੋਲ ਤਾਕਤ ਘੱਟ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੰਕਲਪ ਸੰਦੇਹਾਂ ਵਿਚ ਝੂਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣ ਖਾਲੀ ਖੂਹਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਖੂਹ ਵਿਚ ਡਿੱਗੇ ਬਦਨਸੀਬਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਚਿੰਤਾ ਨ ਤਾਂ ਠਹਿਰਦੀ ਹੈ, ਨ ਚਲਦੀ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਅਣਚਾਹੇ ਘਰ ਵਿਚ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਅਜੇ ਵੀ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਬੇਲ ਵਾਂਗ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਕਦਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਗਈ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਸਰੇ ਉੱਤੇ ਹੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਹਿਲਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਰੀਬੀ ਨਾਲ ਟੁੱਟਿਆ ਦਰੱਖਤ ਦਾ ਜੜ। ਇਹ ਮਨ ਚੰਚਲ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਲੈਂਦਾ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ, ਆਪਣੇ ਭਰਮ ਨੂੰ ਨਹੀ ਛੱਡਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ ਵਿਹੰਗਮ ਰਥ ਵਿਚ। ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਓਹ ਕਿਹੜੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਨ ਤੋਛ ਹੈ, ਨ ਆਸਾਨ, ਨ ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਰੱਖਦੀ, ਨ ਭਰਮ ਵਾਲੀ, ਨ ਸੰਦੇਹ ਵਾਲੀ? ਜਨਕ ਆਦਿਕ ਵਡੇ ਲੋਕ, ਜਿਹੜੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ? ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇੱਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਮੈਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦਾ? ਇਹ ਵਡੇ ਮਹਾਨ ਜਨ, ਜਿਹੜੇ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਮੁਕਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ? ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਲਾਲਚ ਸਿਰਫ ਡਰ ਲਈ ਫਸਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਧਨ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸੁਭਾਗ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਦੋਂ ਮਨ ਮੋਹ ਦੇ ਹਾਥੀ ਹੇਠ ਪੈ ਗਿਆ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪਾਪ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾ ਗਿਆਨ ਦੀ ਝੀਲ ਕਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਚਿਪਕਦਾ? ਜਗਤ ਨੂੰ ਆਪ ਵਾਂਗ ਜਾਂ ਘਾਹ ਵਰਗਾ ਨਿਕੰਮਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨੂੰ ਛੋਹੇ ਬਿਨਾਂ ਉੱਚਤਾ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਵੱਡਾ ਪੁਰਖ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਕੇ, ਜਗਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਇਥੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਕੀ ਅਸਲ ਭਲਾਈ ਦੇਂਦਾ ਹੈ? ਸਹੀ ਫਲ ਕੀ ਹੈ? ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਕਿਵੇਂ ਅਨੁਚਿਤ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾਵੇ? ਉਹ ਅਰਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, “ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਇਥੇ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਾਂ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀਆਂ ਮੈਲਾਂ ਨੂੰ ਧੋ ਦੇਵੋ, ਤੇ ਇਹ ਕੰਮ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇੱਥੇ ਕੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਤੇ ਕੀ ਛੱਡਣਾ? ਚੰਚਲ ਮਨ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਕਿਹੜੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਤਪ-ਤਕਲੀਫਾਂ, ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਜਤਨ ਦੇ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਠੰਢੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ? ਮੈਂ ਅੰਦਰੋਂ ਆਨੰਦ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਠੰਢਕ ਕਿਵੇਂ ਪਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਕਦੇ ਨਾ ਘਟਣ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ? ਅੰਦਰਲੀ ਪੂਰਨਤਾ ਮਿਲਣ ਉੱਤੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਦੁਬਾਰਾ ਦੁੱਖ ਨਾ ਆਵੇ, ਸੱਚ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਜਨ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਰਾਹ ਦੱਸਣ।” ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮਨ ਇੱਥੇ ਚੰਚਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜੀਵ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।” ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਜੁਕ ਸਰੀਰ ਵਲ ਤੱਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਹਿਲਦੀ ਪੱਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਬੂੰਦ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਠੰਢਕ ਨਾਲ ਨਰਮ। ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿਚ, ਜੀਵ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੇ ਖੇਤ ਵਿਚ ਮੈਂਧਕ ਦੇ ਗਲੇ ਦੀ ਕਿਨਾਰੀ, ਜਾਲ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਫਸਿਆ। ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਚਾਨਕ ਆਈ ਮੁਸੀਬਤ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਸਾਫ਼ ਵੱਜਦੀ ਹੈ; ਮੋਹ ਦੇ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਵਿਚ, ਅੰਧਕਾਰ ਗੂੰਜਦਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਚੰਚਲ, ਲਾਲਚੀ ਮਨ, ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭਿਆਨਕ ਨਾਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜਿਆ ਤੇ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਦੀ ਬਿੱਲੀ ਵਾਂਗ ਨਿਰਦਈ, ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਚੂਹਿਆਂ ਵਾਂਗ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਚੁੱਪ ਚਾਪ, ਉੱਪਰੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਇਸ ਜੀਵਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਕੀ ਇਲਾਜ ਹੈ, ਕਿਹੜਾ ਰਾਹ, ਕਿਹੜਾ ਵਿਚਾਰ, ਜਾਂ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਰਨ? ਕਿਹੜੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਇਹ ਦੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਜੰਗਲ ਉੱਗਣ ਤੋਂ ਰੁਕ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਫਿਰ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼, ਚਾਹੇ ਛੋਟੀ ਹੋਵੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਸੁਖਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਤੇ ਛਿਦਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਮੂਲਤਾ ਵਿਚ ਫੀਕਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੂਰਖਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸੁਆਦਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਆਸ ਦੀ ਬੇਲ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੜ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਨਾਨ ਦੁਆਰਾ ਤਾਜ਼ਾ ਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੰਸਾਰਕ ਦੁੱਖ, ਚਿੰਤਾ, ਅਤੇ ਉਲਝਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਇੱਕ ਚਾਹ ਹੈ—ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ, ਅਡੋਲਤਾ, ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ।