ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲਹਿਰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ, ਉੱਚੀ ਲਹਿਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਹਵਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਯਕਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਜੜੀਆਂ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ-ਤੱਤ ਵਿਆਪ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਵੀ ਜੀਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਸੰਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਭਦ੍ਰਾ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਜंजीਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਗਰਭ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਲਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਤਦ ਰਚਨਹਾਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਉਮਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਸੀ ਨਾਲ ਟੰਗਿਆ ਘੜਾ—ਰਸੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਿਆਸ ਹੈ। ਜੋ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਝੁਲਾਂ ਨਾਲ ਕਣਾਂ ਵਾਂਗ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਰੰਤਰ, ਕੁਝ ਜੀਵ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਕੁਝ ਜੀਵ ਗਣਨਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਧੂੰਏਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ, ਉਹ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਰੂਪਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਦਰਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਮਿੱਠੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ, ਜੀਵ-ਤੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਦਬੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਵਾ, ਜੋ ਮਹਿਕ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਵਾਂਗ ਜਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨੱਕ ਦੇ ਜਖਮ ਵਿੱਚ ਵਾਸਨਾ ਵੱਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੀਵ ਜੀਵਨ-ਤੱਤ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਉਥੋਂ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਜੀਵ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੋਰ, ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਨ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ, ਹਵਾ ਦੇ ਰਾਹ ਨਾਲ, ਚਾਵਲ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਨ-ਤੱਤ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਕਈ ਵਾਰ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ, ਨਵੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਕੇਵਲ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਖਾਲੀ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਤਕ, ਜਦ ਤਕ ਚਮਕਦਾਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਆਪਣੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਦੁੱਧੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਫਿਰ, ਉਹ ਜੀਵ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ, ਇਕ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਰੁੱਖ ਵੱਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਤੋਂ, ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਅੰਕੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਧੁਮੱਖੀ ਨਵੀਂ ਖਿਲੀ ਹੋਈ ਕੌਂਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਫਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਨੇ ਦੀ ਛੜੀ ਆਪਣੀ ਰਸ ਨਾਲ ਪਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਧਾਰਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ, ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਦੇ ਸਿੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਫਲ ਪੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਨ-ਤੱਤ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਦੌਲਤ, ਸੁੰਨ ਹੋਈ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਗਰਭ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਮਟਕੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਅੱਗ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਘੜਾ, ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘਿਉ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਜੀਵਨ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀਵਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੇ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਸਤਵਿਕ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ, ਉੱਚੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੇਕਰ ਉਹ ਉਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸਤਵਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਐਸੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋਂ ਲੰਘ ਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਜਸ-ਸਤਵਿਕ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਲੜੀ ਅਤੇ ਰਜਸ-ਸਤਵਿਕ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਤਵ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਨਿਰਮਲ। ਇੱਥੇ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਰਜਸ ਤੇ ਸਤਵਿਕ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਏ ਹਨ, ਉੱਚਤਮ ਆਤਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਰਲੇ ਹਨ। ਹੋਰ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਮਸਿਕ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਮੂਕ ਤੇ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਸੋਚਣਾ, ਰਾਮਾ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਕੁਝ ਹੀ, ਆਤਮ-ਬੋਧ ਰਾਹੀਂ, ਹੋਰ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹਾਲਤ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਰਜਸ-ਸਤਵਿਕ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਇੱਥੇ ਐਸੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਜੋ ਰਜਸ ਤੇ ਸਤਵਿਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਵੱਡੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਥਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਮੁਰਝਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕੌਂਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ। ਇੱਥੇ, ਕੁਦਰਤੀ ਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਨਵਾਂ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦਾ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਆਪਣੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ, ਚੰਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹਾਲਾਤ ਆ ਜਾਣ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਠੰਡੀ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਲੜੀ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਧਾਰਾ, ਤੇ ਆਤਮ-ਬੋਧ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।