ਇਹ ਸਭ ਭ੍ਰਮ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਜਾਗਰਤ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਦਾ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਮੁਤਾਬਕ ਹੀ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਧੀ ਦੀ ਦੇਵੀ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਬੀਜ ਰੱਖੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਕਮਲ-ਆਸੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੇ ਕੰਪਨ ਨਾਲ, ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਰਚਨਾ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਸਦਾ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ, ਉਪਿੰਦਰ, ਮਹਾਂ ਰਾਜੇ, ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ, ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ, ਸਵਰਗ, ਦਿਸਾਵਾਂ ਦੇ ਤੰਗ ਰਸਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਜਾਲ ਮੈਂ ਖੁਦ ਵਿਛਾਇਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਵਿਚਾਰ-ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਉਪਜਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸਚੈ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਨ-ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੁਆਰਾ, ਆਦਿ-ਰਹਿਤ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਉਸ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਥਕਿਆ ਹੋਇਆ ਯਾਤਰੀ ਪਲੰਗ 'ਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਲਕੀਅਤ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਬੇਚੈਨ ਨਹੀਂ। ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਧਿਆਨ ਦੁਆਰਾ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਖੁਦ ਵੀ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਓਹੀ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਗਾਵ, ਵੈਰ, ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਦਯਾ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਇਥੇ ਵੱਡੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਰਤੋਂ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹਨ—ਵੇਦ, ਵੇਦਾਂਤ, ਪੁਰਾਣ, ਆਦਿ—ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ 'ਤੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੁਖ-ਰਹਿਤ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਬੇਚੈਨ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕਮਲ-ਆਸੀਨ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਾ ਹੋਣ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਚੱਕਰ ਚੱਲ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਛੱਡਣ ਜਾਂ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ; ਇੱਥੇ ਨਾ "ਆਪ" ਹੈ, ਨਾ "ਦੂਜਾ", ਨਾ "ਅਸਤਿਤਵ" ਹੈ, ਨਾ "ਅਨਸਤਿਤਵ"। ਉਹ ਸਭ ਕਰਮ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੂਰਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ। ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਸਿਰਫ ਯਾਦ-ਸੁਆਦ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਇਰਾਦੇ ਦੇ, ਕੋਈ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਜਗਤ ਲਈ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮ-ਅਵਸਥਾ, ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਜੋ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਤਵਿਕ ਜਨਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਜਾਣ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ। ਜਦੋਂ ਪਰਮ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚਲ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਚਨਾ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉੱਚੀ ਚਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਹਵਾ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੜੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੈਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ, ਕੁਝ ਪਸ਼ੂ, ਤੇ ਕੁਝ ਯਕ੍ਸ਼। ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਜੜੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੈਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਜੀਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੈਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ ਦੀ ਸੰਸਲਿਸ਼ਟਤਾ ਦੁਆਰਾ, ਉਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਭਿੰਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੁਤਾਬਕ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਭਦ੍ਰ, ਇਹ ਰਚਨਾ ਟਿਕ ਗਈ ਹੈ—ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨੀ ਹੋਈ, ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੋਝ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਪਰਮ-ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਤਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਤਾ, ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਉਮਰ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਥਕ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਲਟਕਦਾ ਘੜਾ—ਰੱਸੀ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਿਆਸ ਹੈ। ਜੋ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਪਰਵੈਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਝੁਕਾਂ ਨਾਲ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਦਾ, ਕੁਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਰਾਮਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਜਨਮ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਗਣਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਕੁਝ ਤੱਤ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਧੂੰਏ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਪਰਵੈਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਉਹ ਤੱਤ-ਸਰਣੀਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕਤਾਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਦਰਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਮਿੱਠੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਜੋ ਤੱਤ-ਹਵਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੀਵ-ਤਾਕਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਡਰਾਵਣੇ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ, ਅਮਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਦਬਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਵਾ, ਜੋ ਖੁਸ਼ਬੂ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸਨਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨੱਕ ਦੀਆਂ ਜਖਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸਨਾ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤ-ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੀਵ ਜੀਵਨ-ਤਾਕਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਥੋਂ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੋਰ, ਧੂੰਏ ਦੇ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪਰਵੈਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਜਾਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ, ਹਵਾ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਚਾਵਲ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਨ-ਤਾਕਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੰਸ਼, ਨਵੇਂ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਸਿਰਫ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲਾ ਚੰਦ, ਆਪਣੀ ਚਮਕਦਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਦੁੱਧੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਚਲਾਕ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਇਹ ਸਬ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।