ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਕਰੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਮਨੁੱਖ, ਸੱਪ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ—ਇਹ ਸਭ ਜੀਵ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਪੰਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ, ਪਹਾੜ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਿਮਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ; ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਬੜੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਜੀਵ, ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧੀ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਦੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਕਲਪਿਤ ਕੀਤੇ; ਉਹ ਨਵੇਂ ਜੀਵ ਵੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਰਚਨਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦੀ ਚਲੀ ਗਈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਘਰਵਾਲੀ ਲਈ ਹੱਦਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਦਿੱਆਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਨ-ਨਿਰਮਿਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਐਸੇ ਲੋਕ ਬਣਾਏ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਨੇਕ ਅੰਤਰਾਲ ਹਨ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ, ਦਿਸਾਵਾਂ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਜਰ੍ਹਾ, ਜਨਮ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਰੋਗ ਨਾਲ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਹ ਕਾਮ, ਵੈਰ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਮਨਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਪਹਿਲਾਂ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ—ਉਹ ਸਭ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਜਨਮਾ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਜਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸਥਿਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭ੍ਰਮ, ਭਾਵੇਂ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਾਗਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੱਚਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਭਾਗ ਦੇਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵੱਲੋਂ ਲਾਈ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕਮਲ-ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠਾ, ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਮਨ ਦੇ ਹਿਲਣ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਰਚਨਾ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਨਾਲ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ, ਉਪਿੰਦਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਪਾਤਾਲ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਦਿਸਾਵਾਂ ਦੇ ਤੰਗ ਰਸਤੇ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਜਾਲ ਮੈਂ ਹੀ ਫੈਲਾਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਚਿੰਤਨ-ਖੇਡ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਣੈ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਉਸ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਹਿਰਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਯਾਤਰੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਵਿਛਾਵਨ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਲਕੀਅਤ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੋਹ, ਵੈਰ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਆਉਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਰ ਤੱਤ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਵੇਦ, ਵੇਦਾਂਤ, ਪੁਰਾਣ ਆਦਿਕ—ਇਹ ਸਭ ਦੇਹ-ਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਵੀ ਅਡੋਲ ਸਮੁੰਦਰ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕੰਮ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰਮ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੀਆਂ ਜਨਮਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਾ ਹੋਣ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਚੱਕਰ ਚੱਲ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ; ਉੱਥੇ ਨਾ ਆਪ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਰ, ਨਾ ਅਸਤਿਤਵ, ਨਾ ਅਨਸਤਿਤਵ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਸਮਾਨਤਾ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਪੂਰੇ ਭਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ। ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਚਾਹ ਦੇ, ਸਿਰਫ਼ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਇਹ ਜੋ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸਥਾ ਦੱਸ ਰਹਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਜਨਮ ਦੀ ਸੱਤਵਿਕ ਅਵਸਥਾ ਜਾਣ। ਜਦੋਂ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਮਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲਹਿਰ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਚਨਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉੱਚੀ ਲਹਿਰ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਦੇਵਤੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ, ਕੁਝ ਪਸ਼ੂ, ਕੁਝ ਯਕਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ-ਤੱਤ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਜੀਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਧੀਅਾ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹੀ ਜਨਮ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਸੰਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ। ਹੇ ਰਾਮਭਦਰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਰਚਨਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ—ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਕੋਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਤਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਕਰਤਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਜਰ੍ਹਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਘੜਾ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਟੰਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਰੱਸੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ। ਜੋ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਦ ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਹਵਾ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ, ਕਣਾਂ ਵਾਂਗ, ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਝੁਲਾਂ ਨਾਲ ਖਲਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।