ਸਭ ਕੁਝ—even ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ—ਕੁਝ ਗੰਦਗੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੇ ਬੁਝਣ 'ਤੇ ਸੁੱਟ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਅਤੇ ਛੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਕਰਮ ਸਦਾ ਟਿਕਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੇਲ ਵੱਡੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਝੱਲ ਸਕਦੀ, ਇਵੇਂ ਇਹ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵੀ ਸੱਚ ਦੀ ਰਾਹਦਾਰੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਥਾਮ ਸਕਦੇ। ਮਨੁੱਖ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਲਹੂ ਤੇ ਮਾਸ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ 'ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ' ਆਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ 'ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ' ਕਹਿ ਕੇ ਚੰਬੜਨ ਦਾ ਕੀ ਤਕ ਹੈ? ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਤੇ ਸਥਿਰ ਕੇਵਲ ਅਜਾਣਿਆਂ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਲਈ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਚਾਹੇ ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਵਿਸ਼ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਰਗਾ ਮਤਵਾਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਚੰਬੜਨ ਨੂੰ ਛੱਡ, ਤੇ ਆਪਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ। ਜਦੋਂ ਮਨ, ਅਪਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਮਝ ਕੇ ਬਾਹਰਲੇ ਅਨਾਤਮ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਝੂਠੀ ਜਾਲੀ ਖੜੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ, ਮਨ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਪਤੀਆਂ ਵਾਲੀ ਕੰਧ ਸੋਨੇ ਦੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਝੂਠੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਭ੍ਰੂਣ-ਸ਼ੈਯਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਬੱਚਾ, ਜੋ ਕੰਵਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, 'ਬ੍ਰਹਮਾ' ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਮਨ—which itself is a web of imagination—ਲਈ ਇਕ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਅੱਗ ਦੇ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸੀ, ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਸੀ, ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜੁੜੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਲਕੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਸੀ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਸੰਕਲਪਨਾ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਆਪੇ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਉਸ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ, ਸੂਰਜ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਅੱਗ ਦੇ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਤਪਤ ਕੁੰਡਲਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਟਾਂ, ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਅੱਗ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ, ਪੂਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਕ ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ, ਹੋਰ ਚਮਕਦਾਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੈਸੇ ਹੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੂਹਿਕ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਇਹੀ ਢੰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਵੈ-ਉਤਪੰਨ ਹਰੇਕ ਦਿਨ ਤੇ ਹਰੇਕ ਸੰਸਾਰ ਲਈ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਮਾਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ, ਦਰਿਆ, ਸਮੁੰਦਰ, ਟਾਪੂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ, ਮਨੁੱਖ, ਸੱਪ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ ਵੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਰਚੇ। ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਪਹਾੜ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਿਮਾਨ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ; ਕੰਵਲ-ਜਨਮੇ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਤੇ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜੋ-ਜੋ ਸੋਚਿਆ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੁਰੰਤ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਕਈ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ; ਉਹ ਜੀਵ ਫਿਰ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਗਏ, ਤੇ ਉਹ ਹੋਰ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਗਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਹੱਦਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਮਨ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੀਰ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰਾ, ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਖੇਤਰ ਤੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਜੰਗਲ, ਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਭਾਗ ਹਨ। ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਬੁਢਾਪਾ, ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਕਾਮ, ਵੈਰ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਛੀਨੀ ਹੋਈ; ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਮਨਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖੀ ਗਈ, ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰੇਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਅਜਨਮਾ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਹਮੇਸ਼ਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਥਿਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭ੍ਰਮ, ਭਾਵੇਂ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਾਗਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਦਾ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਭਾਗ ਦੀ ਦੇਵੀ ਅਟੁੱਟ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਬੀਜ ਰੋਪਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਕੰਵਲ ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕੰਵਲ-ਆਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠਾ, ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਮਨ ਦੇ ਹਿਲਾਰੇ ਨਾਲ, ਚਮਤਕਾਰੀ ਲੜੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਐਸੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜੋ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਖੇਡ ਨਾਲ ਸਦਾ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਦ੍ਰਾਂ, ਉਪਿੰਦ੍ਰਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਹਾੜਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਲਬਾਲਬ, ਤੇ ਪਾਤਾਲ, ਸੁਰਗ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸੁੰਘਣੇ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਜਾਲ ਮੈਂ ਹੀ ਫੈਲਾਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੋਚਾਂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਰਚਣ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਝੂਠੀ ਪੀੜ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਜੋ ਆਦਿ ਰਹਿਤ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਉਸ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ, ਜਿਵੇਂ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਯਾਤਰੀ ਖਟ ਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਮਤਾ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਵੀ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਸਭ ਕੁਝ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਰੁਕਣ 'ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।