ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਚੌਫੇਰੇ ਵਿਅਪਕ, ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਭਰੀ ਹੋਈ ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਮੈਂ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗੂਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਓਮ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਉਚਾਰਣ ਘੰਟੀ ਦੀ ਧੁਨ ਵਾਂਗ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੋਇਆ। ਪਰ, ਓਮ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ੁਕ, ਕੋਮਲ ਧੁਨੀ ਨੂੰ, ਚਾਹੇ ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਂ ਬਾਹਰੋਂ, ਪਰਮ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਾਰੇ ਸੁਖਮ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਚਾ, ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਕ ਨਿਰਮਲ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਬੈਠਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੋਚਿਆ ਗਿਆ—ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੱਡੀ, ਸ਼ੁਭ, ਅਟੱਲ ਵਸਤੂ ਕੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਧਰਮਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਉਹਨਾਂ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਰੁਚੀ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਾਨਵਰ, ਮੂਰਖ ਤੇ ਪਾਪੀ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖਾਂ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਆਰੰਭ, ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ, ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਛਣਭੰਗੂਰ ਹਨ—ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਗਧਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਲਈ ਹੀ ਯੋਗ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਖੋ—ਇਹ ਵਾਲ, ਇਹ ਲਹੂ—ਇਹ ਔਰਤ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ; ਕੁੱਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ। ਮਿੱਟੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਲੱਕੜ ਦਰੱਖਤ, ਸਰੀਰ ਮਾਸ, ਪਥਰ ਪਹਾੜ; ਹੇਠਾਂ ਜ਼ਮੀਨ, ਉੱਪਰ ਆਕਾਸ਼—ਇੱਥੇ ਨਵਾਂ ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਵੇ? ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰੀ ਅਨੁਭਵ, ਇੰਦਰੀ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ, ਅਸਥਿਰ ਹਨ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੋਹ ਲਈ ਫੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਜੀਵਨ ਹੋਵੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੈਲ ਤੇ ਦੁਖ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਲਾ ਕੁਹਲਾ। ਮਨ ਤੇ ਛੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਕਰਮ ਅਸਥਿਰ ਹਨ, ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਲਤਾ ਵੱਡੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ, ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਥਾਂ ਦੇਂਦੇ। ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਲਹੂ ਤੇ ਮਾਸ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ 'ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ' ਆਖਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ 'ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ' ਆਖਣ ਵਿੱਚ ਕੀ ਤਰਕ ਹੈ? ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਮੂਰਖਾਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਹੀ ਅਸਲੀ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਖਪਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ, ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਮਸਤ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਮੋਹ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ। ਜਦੋਂ ਮਨ, ਅਪਨੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਪ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਮਨ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਲਪੇਤਿਆ ਕੰਧ ਸੋਨੇ ਦੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਕਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਠੋਸਤਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਲੋਟਸ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਪਹਿਲੇ ਬੱਚੇ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਉਸ ਨੇ 'ਬ੍ਰਹਮਾ' ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਲਈ—ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਜਾਲ ਤੇ ਰੂਪ ਹੈ—ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਚੰਡ, ਚਮਕਦਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਅੱਗ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਕਰ ਦੇਂਦਾ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਲਝੀਆਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਅਸਮਾਨ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਰੂਪ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਅੱਗ ਦਾ ਜਾਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਬਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਪ੍ਰਚੰਡ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਖ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਆਪੇ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਸੂਰਜ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸਦਾ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਬਾਲੀਆਂ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਾਲਾ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਫੈਲਾਉਂਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਅੱਗ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਗੋਲ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੇ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵੱਡੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਇੱਕ ਚਮਕਦਾਰ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ; ਗਿਆਨਵਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਨੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਪ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤੇ ਹਰ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਸਮਾਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ, ਤਾਰੇ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ, ਦਰਿਆ, ਸਮੁੰਦਰ, ਟਾਪੂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ, ਮਨੁੱਖ, ਸੱਪ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਲਹਿਰਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬਣਾਏ। ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਪਹਾੜ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਮਾਨ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ; ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਚੱਜਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਵੀ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਹੋਏ ਤੇ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹੋਏ, ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਸੋਚਿਆ, ਓਹੋ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਬਣਾਏ; ਉਹ ਜੀਵ ਵੀ ਹੋਰ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਕਲਪਦੇ ਗਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਯਜਨਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਹੱਦਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਘਰੇਲੂ ਮਹਿਲਾ ਲਈ ਹੱਦਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਮਨ-ਨਿਰਮਿਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੇਤਰ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ, ਬੁਢਾਪਾ, ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਕਾਮ, ਵੈਰ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਛੇਦੀ ਹੋਈ; ਇਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਨਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਲਪਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ, ਹਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਅਜਨਮਾ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਜਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।