ਇੱਕ ਵਾਰ, ਰਾਮਾ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਾਸੂਮ ਨੌਜਵਾਨ ਹਿਰਣਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਔਰਤਾਂ—ਜੋ ਚਮੜੇ ਦੀਆਂ ਗੁੱਡੀਆਂ ਹਨ—ਬਚਪਨ ਵਾਲੇ ਮਨਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਹੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਮਨ ਇਤਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੀ ਅਨੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਮੂੰਹ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ। ਉਸ ਉੱਚੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਰਾਮਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਲਈ ਨਰਕ-ਲੋਕ ਵਰਗੇ ਹੀ ਘੱਟ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਨਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਲਟਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਰੇੰਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਾੜੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਗੰਦਗੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਨੂੰ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੀ ਹੋਣ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹਿਲਾਉਂਦੇ। ਸੰਸਾਰਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਨੱਚਦੀਆਂ ਮਾਦਾ ਬਾਂਦਰਾਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਗੌਰੀ ਦੇ ਨਾਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੀਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਜਿਸ ਨੇ ਅਸਲੀ ਹੀਰਾ ਦੇਖਿਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰਕ phenomena ਗਿਆਨਵਾਨ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨਿਰਾਰਥਕ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਲਹਿਰ ਦੀ ਪਰਛਾਈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਅਨੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜ ਹੰਸ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ, ਰਘਵ, ਸੁਣੋ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਲੋਕ ਜੋ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤਿ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਗਾਏ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਉਹ ਦਿਵਾ-ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਵ ਪਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ, ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੁਣ ਇਸ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਸਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਉਹ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ ਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਦਾ ਹੈ: ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਕੀ ਲਵਾਂ ਜਾਂ ਛੱਡਾਂ? ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰ ਆਪ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲੈ ਦੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਵੀ ਆਪ ਹੈ, ਸੁਖ ਵੀ ਆਪ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਆਪ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਪ ਹਾਂ; ਸਭ ਕੁਝ ਆਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਆਪ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਮੈਂ ਵਿਖੇ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੇਠਾਂ, ਉੱਤੇ, ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ—ਆਪ ਹੀ ਆਪ ਹੈ; ਆਪ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਆਪ ਉੱਥੇ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਸਚਮੁਚ, ਆਪ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕੇਵਲ ਆਪ ਹੀ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ; ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੀ ਚਾਹਵਾਂ? ਮੈਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਆਪ ਦੁਆਰਾ, ਆਪ ਵਿੱਚ, ਭਰੇ ਹੋਏ ਆਪ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਦੁਆਰਾ, ਮੈਂ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ—ਹੋਰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਮੈਂ ਅੱਗ ਹਾਂ, ਹਵਾ ਹਾਂ, ਧਰਤੀ ਹਾਂ, ਆਕਾਸ਼ ਹਾਂ; ਜੋ ਮੈਂ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ—ਸਚਮੁਚ, ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਂ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ। ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼, ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਡਰਾਉਣੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਖੜਾ ਹਾਂ, ਸਭ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ, ਘੰਟੀ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਾਂਗ, 'ਓਮ' ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ। 'ਓਮ' ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ, ਜੋ ਨਰਮ ਤੇ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਦੀ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ, ਉੱਤਮ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਮਨ ਦੇ ਸੁਖਮਤਾ ਦੀ ਹਰ ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ ਤੇ ਸਾਹ ਲਗਾਤਾਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦਾ ਅਸਮਾਨ ਬੱਦਲ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਕਚਾ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਭੋਜਨ, ਪੀਣ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਕਿਸ ਵੱਡੀ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਟੱਲ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੀਏ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਨੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ, ਅਜਾਣ ਤੇ ਮੰਦ ਬੁਰੇ ਲੋਕ ਰੁਚੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨੇਕ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜੋ ਲੋਕ ਅਨੰਦਾਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ, ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਗਧਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਲਈ ਹੀ ਯੋਗ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਲ ਤੇ ਲਹੂ ਹੈ, ਔਰਤ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ। ਮਿੱਟੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਲੱਕੜ ਦਰੱਖਤ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਮਾਸ ਹੈ, ਪੱਥਰ ਪਹਾੜ ਹੈ; ਹੇਠਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ, ਉੱਤੇ ਅਸਮਾਨ—ਇੱਥੇ ਕੀ ਨਵੀਂ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਵੇ? ਸੰਸਾਰਕ ਅਨੁਭਵ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰ ਹਨ; ਇਹ ਕੇਵਲ ਭ੍ਰਮ ਲਈ ਹੀ ਫੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਜੀਵਨ ਹੋਵੇ, ਮਲ ਤੇ ਦੁਖ ਹੀ ਬਚਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਕਾਲੀ ਰਾਖ ਬਚਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਕਰਮ ਅਸਥਿਰ ਹਨ, ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਬੇਲ ਵੱਡੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਇਹ ਸੱਚ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਲਹੂ ਤੇ ਮਾਸ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ 'ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ' ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ 'ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ' ਨਾਲ ਚਿਪਕਣ ਦਾ ਕੀ ਤਰਕ ਹੈ? ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲੀ ਤੇ ਅਟੱਲ ਕੇਵਲ ਅਜਾਣ ਲਈ ਹੈ; ਗਿਆਨਵਾਨ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇਹ (ਸੰਸਾਰ) ਖਪੇ ਬਿਨਾ ਵੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮਤਵਾਲੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ। ਜਦੋਂ ਮਨ, ਗੈਰ-ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਝੂਠੀ ਜਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਮਨ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਕੰਧ ਸੋਨੇ ਦੀ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਰਚਨਹਾਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਠੋਸਤਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਪਹਿਲਾ ਬੱਚਾ, ਜੰਮਣ ਦੇ ਮਾਸਤਕ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਤੇ 'ਬ੍ਰਹਮਾ' ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਲਈ—ਜਿਸ ਦੀ ਰੂਪ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਜਾਲ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਸੰਸਾਰਕ ਅਨੰਦਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਆਪ ਦੀ ਏਕਤਾ ਤੇ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।