ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਭਾਗ ਵੀ, ਰਾਮਾ, ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਟੱਕਦੀ—ਇੱਕ ਪੱਤੀ ਜਾਂ ਘਾਸ ਦੀ ਥਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਇਸ ਅੰਦਰ ਪਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਇੱਥੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇ, ਉਥੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ—ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨੂੰ ਭਰ ਦੇਵੇ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਨੀਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਲਾਭਕਾਰੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਏਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਚੇਤਨਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ—ਉਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ, ਸਿਰਫ ਖੋਖਲੇ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਮੋਹ ਦੀ ਧੁੰਦ ਨੇ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ, ਸ਼ਾਂਤ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਮਧੁਰ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ, ਅਨੰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੁੰਦਰ 'ਤੇ ਝਾਗ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਚਮਕਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਤਪਦੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹਨ; ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਵਰਖਾ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹਨ। ਚੰਦਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ, ਘੜੇ ਅਤੇ ਲਾਠੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਦੀਪਕ ਦੀ ਚਮਕ, ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਜੀਵਾਂ—ਮਨੁੱਖ, ਦੇਵਤਾ, ਦਾਨਵ—ਹਿਰਨ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਦੇ ਸੁਆਦਾਂ ਨਾਲ ਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਰੋਕੇ ਹੋਏ, ਸਿਰ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਨਸਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਤਨ, ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਹੋਏ, ਸੰਸਾਰਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੌਜਵਾਨ ਹਿਰਨ ਵਾਂਗ, ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਔਰਤਾਂ—ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਗੁੱਡੀਆਂ—ਬਚਪਨ ਵਾਲੇ ਮਨਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ੇ ਲਈ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਡਾ, ਉੱਚ ਆਤਮਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ, ਸੁਆਦਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਮੂੰਹ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ। ਉਸ ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਰਾਮਾ, ਆਤਮ-ਗਿਆਨੀ ਢਿੱਡੇ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਚੰਦ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਲਈ ਨੀਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਦੋਹਾਂ—ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਅਦਿੱਖ—ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਦੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਗੰਦ ਸ਼ਹਿਰ-ਵਾਸੀ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭਾਉਂਦੀ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਸੱਚ-ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਨਾਹ ਭਾਉਂਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹਿਲਾਉਂਦੇ। ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਦਿਆ, ਸੱਚ-ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭਾਉਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਨਚਦੀਆਂ ਮਾਦਾ ਬਾਂਦਰਾਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭਾਉਂਦੀਆਂ, ਜਿਹੜਾ ਗੌਰੀ ਦੇ ਨਾਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਦਿਆ, ਸੱਚ-ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭਾਉਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਵਾਲਾ ਰਤਨ, ਅਸਲ ਰਤਨ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭਾਉਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨਿਰਾਰਥਕ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ 'ਤੇ ਬਣੇ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰਕ ਸੁਆਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜ-ਹੰਸ ਘਾਸ ਦੀ ਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਇਸ ਮੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਉੱਤੇ, ਰਾਘਵ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਗਾਏ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਲੋਕ ਸੁਣ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼੍ਰਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਜੁਕ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ, ਜਾਂ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੰਸਾਰ, ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਤਮਾ ਦੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਬੋਲਿਆ: "ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਕਿਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਕੀ ਲਵਾਂ ਜਾਂ ਛੱਡਾਂ? ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲੈ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਦੁਖ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸੁਖ ਵੀ; ਆਕਾਸ਼ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ; ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਮੈਂ ਲੁਕ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਦੁਖ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੇਠਾਂ, ਉੱਪਰ, ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ—ਆਤਮਾ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਉੱਥੇ ਹੈ, ਕੋਈ ਜਗਾ ਨਹੀਂ ਜਿਥੇ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ। ਸੱਚਮੁਚ, ਆਤਮਾ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਜਿਥੇ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ; ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਹੋਰ ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ? ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਆਤਮਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ—ਕਿਥੇ ਹੋਰ ਜਾਵਾਂ? ਮੈਂ ਅੱਗ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹਵਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਹਾਂ; ਜੋ ਮੈਂ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ—ਸੱਚਮੁਚ, ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਂ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ। ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼, ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਖੜਾ ਹਾਂ, ਸਭ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਓਮ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ, ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ, ਘੰਟੀ ਦੀ ਧੁਨ ਵਾਂਗ। ਓਮ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ, ਜੋ ਨਰਮ ਤੇ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ, ਉੱਚ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਮਨ ਨੂੰ ਸਭ ਸੁਖਮਤਾ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਸਾਹ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ-ਸੁਥਰਾ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਕਚਾ ਪੱਥਰ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ। ਇੱਥੇ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਕੀ ਵੱਡੀ, ਸ਼ੁਭ, ਅਟੱਲ ਚੀਜ਼ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ, ਮੂਰਖ, ਤੇ ਬੁਰੇ ਸੁਆਦਾਂ ਨਾਲ ਰੁਚੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਭਲਾਈ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਿਹੜੇ ਸੁਆਦਾਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ, ਨਾਸਵੰਤ, ਤੇ ਛਣਭੰਗੂਰ ਹਨ—ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਗਧਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਲਈ ਹੀ ਯੋਗ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਵਾਲ, ਇੱਥੇ ਲਹੂ—ਇਹ ਔਰਤ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ; ਕੁੱਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ। ਮਿੱਟੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਲੱਕੜ ਦਰੱਖਤ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਮਾਸ ਹੈ, ਪੱਥਰ ਪਹਾੜ ਹੈ; ਹੇਠਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ, ਉੱਪਰ ਆਕਾਸ਼—ਇੱਥੇ ਨਵੀਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ? ਸਭ ਸੰਸਾਰਕ ਅਨੁਭਵ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ, ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰ ਹਨ; ਉਹ ਕੇਵਲ ਮੋਹ ਲਈ ਹੀ ਫੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮ-ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਵਿਰਕਤਿ, ਸੰਸਾਰਕ ਸੁਆਦਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਹਰ ਥਾਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।