ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਜੰਜੀਰ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਨ। ਪਰ ਜੋ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਮਹਾਨ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਮਨ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਤੇ ਚੰਚਲ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੁਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਨਰਮ ਕਮਲ ਦਾ ਫੁੱਲ ਹਾਥੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਆ ਕੇ ਜਖਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਿਆ: "ਜੇ ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਮਨ ਸਹੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਦੋਂ ਇਸ ਮਨ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਲਾਜ ਹੋਵੇਗਾ?" ਵਿਅਕਤੀਕਤ ਵਿਸ਼ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਿਆ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਆਮ ਵਿਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਨਾ ਸੁਖ ਨਾਲ, ਨਾ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਨਾ ਮਿਤਰ-ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਨਾ ਜੀਵਨ-ਮੌਤ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸਦਾ। "ਹੇ ਪੂਰਵ-ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸਿਖਾਓ, ਤਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਦੁਖ, ਡਰ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਸਕਾਂ।" ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਜੰਗਲ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਫਸਿਆ, ਦੁਖ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਡਿੱਗਣਾਂ ਤੇ ਆਫ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਘਣੀ, ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਲਾ ਹੈ। "ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਸ਼ ਤੇ ਦੁਖ ਦੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਦੁਖ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਆਰੀ ਨਾਲ ਕਟਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਸਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।" ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਟਕਾਵਾਂ—'ਇਹ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ'—ਇਹ ਚੰਚਲ ਮਨ ਨੂੰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉਡਦੇ ਧੂੜ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨੇਕ ਜਨਮ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨ ਦਾ ਨੇਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। "ਮੈਂ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਿਰਦਈ ਜਾਲ ਨੂੰ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੱਪ ਦੀ ਮਾਲਾ—ਵਿਕਾਰ—ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਜਾਲ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਕੋਈ ਚਾਨਣੀ ਜਲਦੀ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਧੁੰਦ ਨੂੰ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇ।" "ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਮਾਸ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਵਿਘਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।" ਜੀਵਨ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਥਰਥਰਾਉਂਦੇ ਕਮਲ ਦੇ ਗੁੱਚੇ; ਸੁਖ-ਵਿਲਾਸ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਛਣਕਦੇ ਹਨ; ਨੌਜਵਾਨੀ, ਮੋਹ, ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਅਸਥਿਰ ਹਨ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮਨ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਮੋਹਰ ਵਾਂਗ ਠੋਸ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਤਾਕਿ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇ। ਜਦ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਦੁਖ ਦੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਆਫ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਟਕਦਾ, ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ; ਮੇਰੇ ਅੰਗ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕੰਬਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਸਮਝ, ਉੱਚੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸੰਗ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ, ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਇਹ ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਬਾਲਗ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਘੱਟ ਹੋਵੇ। ਮਨ ਦੀਆਂ ਚਲਚਲਾਵਾਂ, ਸੰਦੇਹਾਂ ਨਾਲ ਉੱਡਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਕੂਆਂ ਦੇ ਵਿਅੰਗ ਨਾਲ ਡਰਦੇ ਹਿਰਣ। ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਕਠਿਨਾਈ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਤੇ ਚੰਗੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ—ਅਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਭਾਗੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਕੂਏ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਿੰਤਾ ਨਾਂ ਤਾਂ ਟਿਕਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਵਧਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰੀ ਨਾਰੀ ਅਸਵੀਕਾਰ ਘਰ ਵਿੱਚ। ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਤੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਝੱਲ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਸੰਕਲਪ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਤਾ। ਸਾਰੀ ਕੀਮਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਗਈ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਦਰਲੇ ਆਸਰੇ ਦੁਆਰਾ ਵਿਅੰਗ ਦਾ ਭੋਗ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਕਦੇ ਹਿਲਦਾ, ਕਦੇ ਨਾਂ ਹਿਲਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਗਰੀਬੀ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਚੰਚਲ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ ਹਵਾਈ ਰਥ ਵਿੱਚ। "ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਅਡੋਲ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਂ ਤਾਂ ਛੋਟੀ, ਨਾਂ ਆਸਾਨ, ਨਾਂ ਕੋਈ ਆਧਾਰ, ਨਾਂ ਉਲਝਣ, ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ?" "ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਕ ਆਦਿ, ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ—ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ?" "ਕਈ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਤੇ ਵੱਡੀ ਇਜ਼ਤ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ?" "ਕਿਹੜੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਆਸਰੇ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਇੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ?" "ਵਿਲਾਸ ਵਸਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਡਰ ਲਈ ਲੁਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਧਨ ਛਣਕਦਾ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਭਤਾ ਪਾ ਸਕਦੇ?" "ਜਦ ਮਨ ਭਟਕਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਹੇਠਾਂ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਅੰਦਰਲੇ ਦਾਗਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾ ਅਕਲ ਦੀ ਝੀਲ ਕਿਵੇਂ ਉੱਚੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ?" "ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਚਿਪਕਦਾ?" "ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵਾਂਗ ਬਣਾਕੇ ਜਾਂ ਘਾਸ ਵਾਂਗ ਅਣਮਤਲਬ, ਵਿਅਕਤੀ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਨੂੰ ਛੂਹੇ ਬਿਨਾ, ਕਿਵੇਂ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ?" "ਕਿਹੜੇ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਫੋਲੋ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕਾ, ਇੱਥੇ ਵਿਅਕਤੀ ਕੁਕਰਮ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ?" "ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਸਹੀ ਤੇ ਅਸਲ ਭਲਾਈ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਅਸਲ ਫਲ ਹੈ? ਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਅਣਉਚਿਤਤਾ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਜੀ ਸਕਦਾ?" "ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਆਖੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਤੇ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਵਿੱਖ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਾਂ।" "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਆਸਮਾਨ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਮੈਲਾਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਐਸਾ ਕਰੋ ਕਿ ਇਹ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।" "ਇੱਥੇ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਸਵੀਕਾਰਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜੀ ਕਿਹੜੀ ਛੱਡਣ ਯੋਗ? ਚੰਚਲ ਮਨ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ?" "ਕਿਹੜੇ ਸ਼ੁਧ ਮੰਤਰ ਦੁਆਰਾ, ਇਹ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਬੁਖਾਰ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਜਤਨ ਦੇ ਅਨੇਕ ਦੁਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ?" "ਮੈਂ ਅੰਦਰਲੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ, ਆਨੰਦ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਠੰਡੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ, ਅਟੱਲ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਂ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ?" "ਅੰਦਰਲੇ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਤਾਂ ਕਿ ਦੁਖ ਮੁੜ ਨਾ ਆਵੇ, ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬੁਧਵਾਨ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਿਖਾਉਣ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਵਸਥਾ, ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ, ਦੁਖ ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ, ਤੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ, ਅਸਲ ਸੁਖ, ਤੇ ਆਨੰਦ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ।