ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਆਤਮਾ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ, ਪਾਤਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ, ਸੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਸੰਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ 'ਇਹ ਛੱਡਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਲੈਣਾ ਹੈ' ਵਾਲੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਝੂਠੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਉਠਣ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰ ਲਵੇ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਜੀਵ ਕਦੇ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਚਿੰਤਕ ਹਨ, ਜੋ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਤਪ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹਨ। ਪੰਜ ਤੱਤ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ; ਛੇਵਾਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਧਰਤੀ, ਪਾਤਾਲ, ਅਸਮਾਨ—ਕਿੱਥੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮਨ ਆਨੰਦ ਲੱਭਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਗਾਂ ਦੇ ਖੁਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਂਗ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਹਿਮ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਗਤ, ਜੋ ਕਦੰਬ ਫਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਾਂਗ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਕੀ ਦੇਵੇ, ਕੀ ਭੋਗੇ? ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ, ਜੋ ਮੂਰਖ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭੀਖ ਲਈ ਹਨ, ਜੋ ਦਵੈਤਤਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੇਟ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਵੀ, ਜੋ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਨਵੀਂ ਕਲੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ ਤਕ ਕਿ ਘਾਹ ਦੇ ਪੱਤੇ ਨਾਲ ਵੀ, ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਧਰਤੀ, ਚਾਹੇ ਕਿਤਨੇ ਹੀ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਭਰ ਸਕੇ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲਾਂ ਸਮੇਤ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਸਭ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ—ਉਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ, ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਹਨ, ਸਰੀਰਕ ਮੋਹ ਦੀ ਧੁੰਦ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਂਤ ਚਲਚਲ ਵਿੱਚ ਮਧੁਰ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ, ਅਨੰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਝੱਗ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਚਮਕਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਤਪਦੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗ ਮਰੀਚਿਕਾ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਚਾਈ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹੀ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹਨ; ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਬੱਦਲ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਨ। ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਅਤੇ ਲਾਠੀਆਂ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲੋਅ ਦੀਆਂ ਚਮਕਾਂ, ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ—all ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਤਮਾ ਸੰਸਾਰਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ, ਦੇਵਤੇ, ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਮਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਹਿਰਨ ਵਾਂਗ ਖਾ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਦ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਰਗਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ; ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਲੁਕਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਮਲ ਹਿਰਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਔਰਤਾਂ—ਚਮ ਦੀਆਂ ਗੁੜੀਆਂ—ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਰਸ ਲਈ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਮਨ ਨੂੰ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ, ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਬਹਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਮੂੰਹ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦੇ। ਉਸ ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਰਾਮਾ, ਗਿਆਨੀ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਚੰਦ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪਾਤਾਲ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਜਗਤਾਂ—ਜੋ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਲੁਕਏ ਹਨ—ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਰੇਪਟਾਈਲ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਾੜੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਗੰਦਗੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ, ਨੇੜੇ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹਿਲਾਉਂਦੇ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ, ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਨੱਚਦੀ ਮਾਦਾ ਬਾਂਦਰਾਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਜੋ ਗੌਰੀ ਦੇ ਨਾਚ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ, ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਾਲਾ ਗਹਿਣਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਸਲ ਗਹਿਣਾ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਸਾਰ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ ਵੇਖ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਅੰਜਨ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜ ਹੰਸ ਘਾਹ ਦੀ ਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਇਸ ਵਿੇ 'ਤੇ, ਹੇ ਰਘਵ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵਾਣੀਆਂ ਸੁਣ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਾਈਆਂ ਸਨ। ਇਕ ਵਾਰ, ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹੋਏ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ, ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੁਣ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਮਿਟਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਤੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੋ ਗਿਆ, ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਕੰਪਦੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇਹੀ ਬੋਲਿਆ: "ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਕੀ ਲਵਾਂ ਜਾਂ ਛੱਡਾਂ? ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਜਗਤ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੁਖ ਵੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸੁਖ ਵੀ; ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ; ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਮੈਂ ਗੁਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਮਿਟ ਗਿਆ। ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ, ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੇਠਾਂ, ਉਪਰ, ਅਤੇ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ—ਆਤਮਾ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਉੱਥੇ ਹੈ; ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਆਤਮਾ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ; ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਹੋਰ ਮੈਂ ਕੀ ਚਾਹਵਾਂ? ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਆਤਮਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਦੁਆਰਾ, ਮੈਂ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ—ਹੋਰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਮੈਂ ਅੱਗ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹਵਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਹਾਂ; ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ—ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਂ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦੀ ਅਸਾਰਤਾ, ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।