ਰਾਮ ਜੀ, ਇਹ ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੀ ਵाणी ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਅਵਸਥਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਬਾਹਰਲੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਵਿਰਤੀ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਛੱਡਣਾ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ, ਮਨ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ, ਤੇ ਸਾਹ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜੜ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਖੁਦ ਨੂੰ ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਸੁਚੱਜੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਗਿਆਨੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਦੇਰ ਕੀਤੇ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਗਤਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਤ ਰਹੇ, ਜਿਹਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਕਰਮ ਵਿਚ, ਨਾ ਅਕਰਮ ਵਿਚ, ਨਾ ਧਿਆਨ ਵਿਚ, ਨਾ ਜਪ ਵਿਚ—ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਚੁਪਚਾਪ ਰਹਿ ਕੇ ਮਨ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੋਈ ਸਰਵੋਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਕੇ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਸਚਮੁਚ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਅਣਇੱਛਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਲੋਕ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਉਪਰਾਲੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਆਤਮਾ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਅਧੋ-ਲੋਕ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਲੋਕ, ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਧਰਤੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਸੰਤ ਹੀ ਸਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ "ਇਹ ਛੱਡਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਲੈਣਾ ਹੈ" ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ, ਝੂਠੀ ਉਪਜ ਵਿਚ ਮਿਟ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਐਸਾ ਗਿਆਨੀ ਬਹੁਤ ਵਿਰਲਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰ ਲਵੇ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਆਤਮ-ਸਿਧੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੋਈ ਜੀਵ ਕਦੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੀ—ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹਨ। ਪੰਜ ਤੱਤ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਛੇਵਾਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਧਰਤੀ, ਅਧੋ-ਲੋਕ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼—ਗਿਆਨੀ ਦਾ ਮਨ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਵੱਸਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਨੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਗਾਂ ਦੇ ਖੁਰ ਵਾਂਗ ਛੋਟਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਤਰਕ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭਟਕਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ, ਕਦੰਬ ਫਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼, ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਕੀ ਦੇਵੇ, ਕੀ ਭੋਗੇ? ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਗਿਆਨੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਵੱਡੇ ਉਪਰਾਲੇ ਸਿਰਫ਼ ਭੀਖ ਲਈ ਹਨ, ਜੋ ਦੁਵੈਤਤਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਯੁੱਗ, ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੇਟ ਵਿਚ, ਇੱਥੇ ਵੀ, ਜੋ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਪੌਦੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਟੱਕਦਾ, ਨਾ ਘਾਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਨਾਲ; ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਉਸ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਧਰਤੀ, ਚਾਹੇ ਕਈ ਪਹਾੜਾਂ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੱਡੀ-ਹੱਡੀ ਕਰਕੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭਰ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਅਧੋ-ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ, ਆਤਮ-ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਲਾਭਕਾਰੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਸਭ ਵਿਚ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਆਤਮ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ, ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਗਿਆ—ਉਹੀ ਗਿਆਨੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ, ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਮੋਹ ਦੀ ਧੁੰਦ ਨੇ ਢੱਕਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹਲਚਲ ਵਿਚ ਸੁਖਦਾਈ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ, ਅਨੰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਫੇਨ ਹਨ; ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਚਮਕਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਤਪਦੇ ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਆਤਮ-ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹਨ; ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਹਨ। ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ, ਮਟਕਿਆਂ ਤੇ ਲਾਠੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲੋਅ, ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ—ਇਹ ਸਭ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋਣਗੇ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਜਿਹੜੇ ਆਤਮਾ-ਵਾਂਗ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ; ਮਨੁੱਖ, ਦੇਵ ਤੇ ਦਾਨਵ, ਹਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਖਾ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਰੋਕੇ ਹੋਏ, ਸਿਰ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਨੱਸਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ; ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜਵੇਲ ਮਾਸ ਵਿਚ ਲੁਕੇ ਹੋਏ, ਸੰਸਾਰਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਹਨ। ਨਿਰਮਲ ਹਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਔਰਤਾਂ—ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਗੁਡੀਆਂ—ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਮੌਜ ਲਈ ਹਨ। ਇਸ ਵੱਡੇ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਮਨ ਨੂੰ, ਚਾਹੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ, ਸੁਖਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਦੀ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਹਿਲਾ ਸਕਦੀ। ਉਸ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ, ਰਾਮਾ, ਗਿਆਨੀ ਡਟਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਅਧੋ-ਲੋਕ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦਿਖੇ ਤੇ ਅਦਿੱਖੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਰੇਪਟਾਈਲ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਾੜੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੈਲ ਸ਼ਹਿਰ-ਵਾਸੀ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ, ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹਿਲਾਉਂਦੇ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਨਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਕੜੀਆਂ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ, ਜੋ ਗੌਰੀ ਦਾ ਨਾਚ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂ, ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਮਟਕੇ ਵਿਚ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਾਲਾ ਮਣੀ, ਉਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਸਲੀ ਮਣੀ ਵੇਖ ਚੁੱਕਾ, ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨਿਰਾਰਥਕ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ ਵੇਖ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਸੰਸਾਰਕ ਸੁਖਾਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜ-ਹੰਸ ਘਾਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿਚ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ, ਰਾਘਵ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਲੋਕ ਸੁਣ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਗਾਏ ਸਨ।