ਰਾਮਾ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਫ਼ਾਇਦੇਮੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਅਜੇ ਪੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਚ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਕੁਝ ਚਮਕ ਉਭਰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਫਲ ਪਤਝੜ ਵਿਚ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਬਸੰਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਬੋਲ ਉਸਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਕਪੜੇ ਉੱਤੇ ਰੰਗ। ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅੰਦਰ ਵੱਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਦ ਤਕ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ, ਰਾਮਾ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅੰਤ ਵਿਚ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤਰ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਜਾਂਚ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੰਧਨ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਿਚ ਹੈ। ਹਰ ਵਾਸਨਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ, ਛੱਡ ਦੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਹਨੇਰੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਛੱਡ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ; ਫਿਰ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਆਦਿ ਨਾਮ ਵਾਲੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਅਪਣਾਵੀਂ। ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੋਂ ਹੀ ਵਰਤ, ਅੰਦਰੋਂ ਛੱਡ ਦੇ; ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਕਰਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਸਨਾ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਰਹੀਂ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਉਹ ਵੀ ਵਾਸਨਾ ਛੱਡ ਦੇ, ਤਾਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾ; ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਛੱਡਣ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇ। ਮਨ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ, ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਦੀ ਹਨੇਰੀ, ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਾਹ ਦੀ ਪੂਰਵ ਗਤਿ—all ਕੁੱਲ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਛੱਡ ਦੇ। ਜਦ ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਦਿਲੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਰੁਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਨੀਤ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਾ ਨਿਸ਼ਕਰਮਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ, ਨਾ ਕਰਮ ਦਾ; ਨਾ ਧਿਆਨ ਦਾ, ਨਾ ਜਪ ਦਾ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਰਾਹੀਂ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਸਰਵੋਚ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਕੇ ਵੇਖ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਹੀ ਲੋਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਬੰਦਾ ਉਥੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਚਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਲੋਕ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਪਾਤਾਲ ਵਿਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਵਿਚ, ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਹੀ ਸਾਧੂ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਅਸਲੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦੀ ਇਹ ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ, 'ਇਹ ਛੱਡਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਲੈਣਾ ਹੈ', ਝੂਠ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵਿਚ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰ ਲਵੇ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ, ਕੋਈ ਜੀਵ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਜੋ ਮਹਾਨ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਬੁਖਾਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਗ ਹਨ। ਹਰ ਥਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤ ਹਨ; ਛੇਵਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਪਾਤਾਲ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ—ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮਨ ਕਿੱਥੇ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭੇ? ਜੋ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਗਾਂ ਦੇ ਖੁਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਤਰਕ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਭਟਕਾਵਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਜਿਵੇਂ ਕਦੰਬ ਫਲਾਂ ਦੀ ਗੁੱਚੀ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼, ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਖੇਤਰ ਹੈ; ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਉਹ ਕੀ ਦੇਵੇ, ਕੀ ਭੋਗੇ? ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਯੁੱਧ, ਜੋ ਅਜਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੰਗਣ ਲਈ ਹੀ ਹਨ, ਜੋ ਦੁਲੈਤ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਸਮੇਂ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਯੁਗ ਨਾਲ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਜੁਕ ਪੇਟ ਵਿਚ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਜੋ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਕੁਰ ਲਈ ਵੱਡੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਘਾਸ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਨਾਲ ਵੀ, ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਦ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕ ਉਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਮਿਲਣਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਧਰਤੀ ਇੱਥੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਥੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭਰ ਦੇਵੇ? ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਹਾੜ ਤੇ ਪਾਤਾਲ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਉਪਯੋਗੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਸਭ ਨਾਲ ਏਕ ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ, ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੈ—ਉਸ ਲਈ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕ, ਜਿਹੜੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਸਿਰਫ਼ ਖੋਖਲੇ ਗੁਫਾ ਹਨ, ਸਰੀਰਕ ਮੋਹ ਦੀ ਧੁੰਦ ਨਾਲ ਢੱਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੁੱਕੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ। ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ, ਅਨੰਤ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਝੱਗ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਚਮਕ-ਧਮਕ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਤਪਦੇ ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਸਲਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲਹਿਰਾਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹਨ; ਸਰਵੋਚ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਵਰ੍ਹੇ ਗਿਆਨ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹਨ। ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲੂਆਂ, ਘੜੇ-ਲਾਠੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋਤੀਆਂ, ਪੰਜ ਤੱਤ—all ਇਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਆਤਮਾਵਾਂ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭਟਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਮਨੁੱਖ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਾਨਵ—all ਹਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਸੁਆਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਨੱਸਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਤਨ ਮਾਸ ਵਿਚ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ।