ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸੱਚ ਹੈ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣਾ ਵੀ ਹੈ—ਆਤਮਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਰਤਾ ਹੈ; ਭੋਗਤਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਭੋਗਤਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ ਹੈ, ਖਾਲਸ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਮਲ ਅਵਸਥਾ ਹੈ; ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਉਸਦੀ ਸੂਰਤ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮ ਅਲਿਪਤਤਾ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਕਰਮ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਆਤਮਾ ਭੋਗ ਵੀ ਕਰਦਾ ਤੇ ਕਰਮ ਵੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਜਾਂ ਚੰਦਨੀ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੋ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਝੂਠ ਹੈ; ਇਹ “ਮੈਂ” ਹਾਂ, ਇਹ “ਤੂੰ” ਹੈ; ਇਹ ਇਕ ਹੈ, ਇਹ ਦੂਜਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਫਰਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਵਿਅਪਕ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ, ਜਿਵੇਂ ਧੁੰਦ ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਖਰ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਭਾਵ “ਇਹ” ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਰਾਮਾ, ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਇਸ ਡੂੰਘੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿਆਂਗਾ, ਤੇ ਤੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਮਝ ਲਵੇਂਗਾ। ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਜਦ ਤੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਦੀ ਅਸਲ ਸਮਝ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ, ਤਦ ਹੀ ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੇ ਉੱਤਰ ਸੁਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਵੇਂਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਸੁਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਜਾਗ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਉੱਚੇ ਉੱਤਰ ਸੁਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਕਹਾਣੀ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਫਿਜੂਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਅਜੇ ਅਪੱਕੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੇਂ ਤੇ ਕੁਝ ਚਮਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਤੇ ਫਲ ਪਤਝੜ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਬਸੰਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਚਨ ਪੱਕੇ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ ਕਪੜੇ ਤੇ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਤੇਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਪਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਨਾ ਸਮਝਾਉਣ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵੇਂ, ਹੇ ਉੱਚਕੁਲ ਵਾਲਿਆ, ਤਦ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਦ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ, ਤਦ ਮੈਂ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੇ ਉੱਤਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਤੇਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੈ; ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਜਾਂਚ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੰਧਨ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਵਿਚ ਹੈ; ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ, ਛੱਡ ਦੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਹਨੇਰੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਛੱਡ, ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਅਪਣਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮਿੱਤਰਤਾ ਆਦਿ ਹਨ। ਉਹ ਵੀ, ਬਾਹਰੋਂ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅੰਦਰੋਂ ਛੱਡ ਦੇ; ਅੰਦਰੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ। ਫਿਰ, ਜਦ ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਉਹ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇ, ਤਾਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਛੱਡਣਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇ। ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕਲਪਨਾ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦਾ ਹਨੇਰਾ, ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂਲ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਾਹ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਗਤਿ ਵੀ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੱਲੋਂ ਛੱਡ ਦੇ। ਜਦ ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਮੁੱਲੋਂ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਦ ਤੂੰ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਦੇ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋ ਜਾ। ਜੋ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਦਿਲੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਜੋ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸਦਾ ਦਿਲ ਹਰ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਨੀਅਤ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਕਰਮ-ਰਹਿਤਤਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮਕਸਦ ਹੈ, ਨਾ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ; ਨਾ ਧਿਆਨ ਜਾਂ ਪਾਠ ਵਿਚ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸੰਸਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਚੁੱਪ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਕੋਈ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਕੇ ਦੇਖ ਲਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਲੋਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੀ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਛਿਤ ਜਾਂ ਅਨਿਚਿਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਥੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਉੱਦਮ ਹਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਹ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਆਤਮਾ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਲੌਕ ਵਿੱਚ, ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ 'ਚ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਸੰਤ ਹੀ ਅਸਲ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ “ਇਹ ਛੱਡਣਾ, ਇਹ ਲੈਣਾ” ਦੀ ਪੱਕੀ ਯਕੀਨ ਮੁਆਫ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰ ਲਵੇ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਜਾ ਪਵੇ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਜੀਵ ਕਦੇ ਵੀ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਜੋ ਵੱਡੇ ਵਿਚਾਰਕ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਇੰਦਰੀ-ਰੂਪੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਨਮ ਦੇ ਬੁਖਾਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਉਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਜੋਗ ਹਨ। ਹਰ ਥਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤ ਹਨ; ਛੇਵਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ—ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮਨ ਕਿੱਥੇ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਗਾਂ ਦੇ ਖੁਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭਟਕਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ, ਜਿਵੇਂ ਕਦੰਬ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਾਂਗ ਸਾਫ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ; ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਉਹ ਕੀ ਦੇਂਦਾ, ਕਿੜਾ ਭੋਗਦਾ? ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਯੁੱਧ-ਕਰਮ, ਜੋ ਅਗਿਆਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੰਗਣ ਲਈ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੁਅਤਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਸਮੇਂ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਨਾਲ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਕੱਚੇ ਪੇਟ ਵਿਚ, ਇੱਥੇ ਵੀ, ਜੋ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਕੁਰ ਲਈ ਵੱਡੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਹੈ।