ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਮਨ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਸਤੂ ਬਾਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨਾ ਢੁੱਕਵਾਂ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਗੋਲ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀ ਲਕੀਰ, ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਭ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ, ਇਉਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਜੀਵ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਦੋਸਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸੱਚੀ ਸੰਗਤ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਵਿੱਚ ਤਪਸ਼ ਨਹੀਂ, ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਠੰਡਕ ਨਹੀਂ, ਮਿਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਜਾਂ ਦੋ ਚੰਦਾਂ ਦੀ ਭੁੱਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਕੇਵਲ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਅੰਦਰਲੇ ਲਗਾਵ ਨੂੰ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਛੱਡ ਦੇ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੈਂ, ਉਹੀ ਬਣ ਕੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਜੀ। ਜਿਸ ਆਤਮਾ ਨੇ ਕਰਤਾ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਚਿਰਾਗ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਚਿੱਟੇ ਚਮਲੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖਿੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਉਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕ ਆਪ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਰਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਚਮਕ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ-ਅਕਰਤਾ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਉਹ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਕਰਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਕਰਤਾ ਵੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਨਾਂ ਉਹ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਭੋਗਤਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਕਰਤਾ ਤੇ ਭੋਗਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਹੀ ਹਾਲਤਾਂ ਹਨ: ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਅਕਰਤਾ। ਜੋ ਹਾਲਤ ਤੇਰੇ ਲਈ ਚੰਗੀ ਲੱਗੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚੈ ਕਰ ਲੈ ਕਿ "ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਅਕਰਤਾ ਹਾਂ," ਤਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਲੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਤੂੰ ਅਸਪਰਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਜਦ "ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਅਕਰਤਾ ਹਾਂ" ਦੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਕੋਈ ਭੋਗ ਵਾਸਨਾ ਉੱਠਦੀ ਵੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਸੁਆਦਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ "ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ," ਉੱਥੇ ਫੇਰ ਕੌਣ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰੇ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡੇ? ਇਸ ਲਈ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸੋਚ, "ਮੈਂ ਅਕਰਤਾ ਹਾਂ"—ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਮ ਸਮਤਾ, ਜੋ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਕਿ "ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹਾਂ" ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨ। ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਇਹ ਪੂਰਾ ਭ੍ਰਮਾਤਮਕ ਸੰਸਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉੱਥੇ ਦੂਜੇ ਲਈ ਰਾਗ-ਦਵੈਸ਼ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਕ੍ਰਮ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਕੋਈ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਕਿਸੇ ਵਲੋਂ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਲੋਂ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮ ਹਨ; ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਕ੍ਰਮ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜਾਲ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਨਾਸ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ "ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਹਾਂ," ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਕ੍ਰਮ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਦ ਕਰਤਾ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਆਨੰਦ ਦੀ ਖੇਡ ਆਪਣੇ ਆਪ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਤਾ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਤਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ; ਜਦ ਮਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਕਰਤਾ ਤੇ ਅਕਰਤਾ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਛੱਡ ਦੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਲੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾ। ਜਿਹੜੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ "ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਮੈਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ" ਆਦਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੀ। "ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਹਾਂ" ਦਾ ਭਾਵ ਸਮੇਂ ਦੀ ਡੋਰੀ, ਵੱਡੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਜਾਲ ਅਤੇ ਤੀਖੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਵ ਨੂੰ ਹਰ ਜਤਨ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਇਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਛੂਹਣਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਚੁੰਨੜੀ ਨੂੰ ਚੁਆਟ ਵਾਂਗ। ਜਦ ਇਹ ਭਾਵ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਲਕੀਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਉੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਹਟਣ ਉਪਰੰਤ ਚੰਨ ਦੀ ਚਾਨਣ। ਜਦ ਤੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ ਕਿ "ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਇਹ ਹਾਂ, ਨਾ ਉਹ ਹਾਂ," ਜਾਂ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ "ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਂ," ਜਾਂ "ਮੈਂ ਕੋਈ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ,"—ਤਾਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਹਿਰ ਗਿਆਨੀ ਆਪਣੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਵੀ: ਆਤਮਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਕਰਤਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਕਰਤਾ ਵੀ; ਭੋਗਤਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਭੋਗਤਾ ਵੀ; ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਨਿਰਮਲ ਅਵਸਥਾ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਆਪਣਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨਦੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਠੰਡਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਨਾ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦਕਿ ਉਹ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੋਵੇਂ ਕਰਦਾ ਤੇ ਭੋਗਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਬਚਨ ਰਾਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਝੂਠ; ਇਹ "ਮੈਂ" ਹਾਂ, ਇਹ "ਤੂੰ" ਹੈ; ਇਹ ਇੱਕ ਹੈ, ਇਹ ਦੂਜਾ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਅਨੇਕ ਭੇਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੀ ਵਿਆਪਕ, ਸ਼ਾਂਤ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਧੁੰਦ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਉਂ ਇਹ ਪਹਿਲਾ "ਇਹ" ਦਾ ਭਾਵ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਡੂੰਘੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿਆਂਗਾ, ਤੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਸਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਦ ਤੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਦਾ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਉੱਤਰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਰਾਗਣੀ ਸੁਣਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਜਾਗਰੂਕ ਵਿਅਕਤੀ ਡੂੰਘੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਉੱਤਰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ।