ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਅਟਲ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਦਾ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਰਤਾ ਇੱਥੇ ਮਨ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਕਦੇ ਥਕਾਵਟ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਜੋ ਕ੍ਰਮ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਪਕਾ ਤੇ ਪੂਰਾ ਹੋ ਚੁਕਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਮਨ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ ਇਹ ਹਾਲਤ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵੀ ਅੰਤਹੀਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਟੁਕੜਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੋਈ ਲੰਮੀ ਉਮਰ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਲਾਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਟਿਕੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਜੜ ਤੇ ਚੇਤਨ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਅਸਥਿਰ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਕਰਨਾ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਆਖਰ ਵਿੱਚ, ਅਸਥਿਰ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਫੇਨ, ਦੁੱਖ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਆਤਮਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲਗਾਵ ਦਾ ਬੰਧਨ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਥਿਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਸਥਿਰ, ਕਦੇ ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਫੇਨ ਤੇ ਪਹਾੜ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ। ਆਤਮਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਪਕ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦਿਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਧੂੜ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੇਰਾ, ਜਾਂ ਧੂੜੀਲੇ ਤੂਫਾਨ ਵਿੱਚ ਹਵਾ। ਜੇ ਤੂੰ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਨਿਰਣੈ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਤੇ ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ ਜਾਂਚ ਲਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ, ਹੇ ਉੱਤਮ, ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਸਤੂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗੀ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਜੀਵ ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਸਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ, ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਠੰਡਕ, ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਲੋਕ, ਜਾਂ ਦੋ ਚੰਦਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ। ਅੰਦਰਲੀ ਲਗਾਵ, ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ, ਛੱਡ ਕੇ, ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ, ਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਖੇਡ। ਜਦ ਆਤਮਾ ਕਰਤਾ-ਹੀਨਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ, ਸਾਰੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਨਾ ਕਰਤਾ ਹੈ ਨਾ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ। ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਸਿਰਫ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਪਕ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਚਾਨਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਚੰਬੇ ਦੇ ਫੁੱਲ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਖਿੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਇੱਛਾ ਦੇ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਦੇਵਤਾ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਰਤਨ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਵ੍ਯਤਾ ਦੇ ਵਜੂਦ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ-ਹੀਨਤਾ ਤੇ ਕਰਤਾ-ਹੋਣ ਦੋਵੇਂ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਇੱਛਾ-ਹੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਕਰਤਾ-ਹੀਨ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਰਫ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਕਰਤਾ, ਨਾ ਭੋਗਤਾ, ਨਾ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ; ਪਰ ਜਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾ ਉਹੀ ਕਰਤਾ ਤੇ ਭੋਗਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਦੋ ਹਾਲਤਾਂ ਹਨ: ਕਰਤਾ-ਹੋਣ ਤੇ ਕਰਤਾ-ਹੀਨਤਾ। ਜੋ ਹਾਲਤ ਤੈਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਲਾਭ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੋ। ਇੱਕ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਨਾਲ, "ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਕਰਤਾ-ਹੀਨ ਹਾਂ," ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੂੰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਅਸਪਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ "ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਕਰਤਾ-ਹੀਨ ਹਾਂ" ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਸੁਆਦਹੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਹੋਵੇ, "ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ," ਉੱਥੇ ਕੌਣ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨੂੰ ਲੱਭੇ ਜਾਂ ਛੱਡੇ? ਇਸ ਲਈ, ਸਦਾ ਸੋਚੋ "ਮੈਂ ਕਰਤਾ-ਹੀਨ ਹਾਂ"; ਇਸ ਨਾਲ, ਕੇਵਲ ਸਰਵੋਤਮ ਸਮਤਾ, ਜੋ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, "ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹਾਂ" ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣਾ, ਮਾਹਾਨ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਜਾਣ। ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਪਸੰਦ-ਨਾਪਸੰਦ ਦੀ ਲੜੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ? ਜਦ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਕਿਸੇ ਵਲੋਂ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਵਲੋਂ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਹਨ; ਤਾਂ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਕ੍ਰਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੇਰੇ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜਾਲ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ, "ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਹਾਂ" ਸੋਚਦਿਆਂ, ਅੰਦਰਲੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਕ੍ਰਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦ ਆਤਮ-ਕਰਤਾ-ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਰਸ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਸਮਤਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ 'ਤੇ ਸਮਤਾ ਹੀ ਸੱਚੀ, ਸਰਵੋਤਮ ਹਾਲਤ ਹੈ; ਜਦ ਮਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ। ਅਥਵਾ, ਰਾਘਵ, ਕਰਤਾ-ਹੋਣ ਤੇ ਕਰਤਾ-ਹੀਨਤਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦੇ; ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੋ। ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ "ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਇਹ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ" ਜਿਹੀਆਂ ਸੋਚਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਨਹੀਂ। "ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਹਾਂ" ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦਾ ਰਾਹ, ਵੱਡੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਜਾਲ, ਤੇ ਤਲਵਾਰ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਹਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਇਸਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਡਾਲ ਵਲੋਂ ਮਾਸ ਦਾ ਟੁਕੜਾ। ਜਦ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਲਕੀਰ, ਤਾਂ ਸਰਵੋਤਮ ਗਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ 'ਤੇ ਚੰਦਨੀ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਫ਼ ਜਾਣ ਲੈ, "ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਇਹ ਹਾਂ, ਨਾ ਉਹ," ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਲੈ, "ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਹਾਂ," ਜਾਂ "ਮੈਂ ਕੋਈ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ,"—ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਮਾਰਗ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।