ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ, ਜੋ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਦੇ ਪੱਕਣ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ, ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਢਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭੋਗ-ਇੱਛਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਝੂਠੇ ਮਿਰਾਜ਼ ਸੱਚੇ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ। ਹਰ ਰੋਜ਼, ਸੰਸਾਰਿਕ ਚੱਕਰ ਬਹੁਤ ਕੜਵਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨੀਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਕੜਵਾਹਟ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੱਕਣ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਖਾਈ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਰੰਜਾ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੱਦਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਇੱਕ-ਦਮ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਫਲੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਚੀਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਰਾਜ ਤੇ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹਨ, ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਕੱਲਾਪਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਬਾਗ਼ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਮੇਰੀ ਦੌਲਤ ਮੈਨੂੰ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ; ਮੇਰੀ ਲਾਭ-ਇੱਛਾਵਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਸ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ—ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹਾਂ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਸੁਖ-ਵਿਹੀਣ ਹੈ, ਤੇ ਪਿਆਸ, ਪਿਆਰੇ, ਔਖੀ ਹੈ; ਜਦ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਵਾਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਜੀਵਨ ਨੂੰ; ਜਿਵੇਂ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹਾਂ—ਤਪਤ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ, ਭੋਗ, ਦੌਲਤ, ਜਾਂ ਲਕੜੀ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਇਹ ਸਭ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਢਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ; ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਤੇ ਚੰਚਲ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੁਚਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਰਮ ਕਮਲ ਹਾਥੀ ਦੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਕੁਚਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੇ ਅੱਜ ਮਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਠੀਕ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਇਲਾਜ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇਗਾ? ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਗਣ ਹਨ ਅਸਲ ਜ਼ਹਿਰ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਗਣ ਜਨਮਾਂ-ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਆਮ ਜ਼ਹਿਰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਦੁਖ, ਨਾ ਮਿਤਰ, ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਨਾ ਜੀਵਨ, ਨਾ ਮੌਤ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਅਤੀਤ-ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸਿਖਾਓ, ਤਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਵਾਂ—ਦੁਖ, ਡਰ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਜੰਗਲ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦੁਖ ਦੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਡਿੱਗਣ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਨਾਲ ਮੋਟਾ, ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਵਿਹਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਜ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪੀੜਾ ਦੀ ਤੀਖੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਸਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਆਰੀ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੁਲਾਵਾ, 'ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਹੈ,' ਇਹ ਚੰਚਲ ਮਨ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਧੂੜ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਉਡਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਦੀ ਹੋਈ, ਇੱਕ ਮਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਵੇਲੇ ਮਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਿਰਦਈ ਜਾਲ—ਵਿਕਾਰ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੱਪ ਦੀ ਮਾਲਾ ਹੈ—ਨੂੰ ਲਾਹ ਦਿਆਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਜਾਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸੱਚ ਦਾ ਗਿਆਨੀ, ਕਿਸੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲੋਮਣੀ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਦੂਰ ਕਰੋ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਉੱਚਾ ਮਨ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਜਿਵੇਂ ਤੀਖੀ ਮਾਸ ਚੰਦ ਦੀ ਕਿਰਨ ਨਾਲ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਵਿਪਤੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਜੀਵਨ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹਨ; ਸੁਖ-ਭੋਗ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਜਵਾਨੀ, ਮੋਹ ਤੇ ਇੱਛਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ—all ਅਸਥਿਰ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮਨ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਲਗਾਈ ਗਈ ਛਾਪ ਵਾਂਗ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਲੰਮੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ। ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਦੁਖ ਦੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਪਤੀਆਂ ਦਾ ਜਥਾ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਗਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਉਲਝਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਅੰਗ ਪੁਰਾਣੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਪੱਤੀ ਵਾਂਗ ਕੰਬਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਸਮਝ, ਉੱਚੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋਈ, ਵਿਅਕੁਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ, ਇਹ ਸੁੰਨੇ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਕੰਮਾ ਬੱਚਾ-ਰਾਜਾ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਚਲਾਵਾਂ ਸੰਦੇਹਾਂ ਨਾਲ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਕੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਜਾਕ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਿਰਨ। ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਕਠਿਨਾਈ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਚੰਗੀ ਰਾਹ ਤੇ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ—ਅਣਭਾਗਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਨ੍ਹੇ ਕੂਏ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਏ ਹਨ। ਚਿੰਤਾ ਨਾਂ ਠਹਿਰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਮਨ-ਮਤਾਬਕ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਾਲਕ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਅਣਚਾਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ। ਪਹਿਨ ਕੇ ਤੇ ਛੱਡ ਕੇ ਵੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਢੋ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਨਿਰਣੇ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬੇਲ। ਸਭ ਮੂਲ-ਮੁੱਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਸਥਿਰਤਾ ਆ ਗਈ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਗਈ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਸਰੇ ਵੱਲੋਂ ਮਜਾਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਚਲਦਿਆਂ ਤੇ ਅਚਲ ਦੋਵੇਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਗਰੀਬੀ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਚੰਚਲ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਗਣ ਵਿੱਚ ਮਗਨ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ ਵਿਹਾਰਿਕ ਰਥ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਕੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਂ ਛੋਟੀ, ਨਾਂ ਔਖੀ, ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲੀ, ਨਾਂ ਉਲਝਣ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ? ਸਭ ਉੱਚੇ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਕ ਆਦਿ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਕਰਤਬਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਉੱਚੀ ਹਾਲਤ ਪਾਈ? ਬਹੁਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦਿਖਾ ਕੇ ਵੀ, ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ? ਕਿਸ ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਜੀਵ, ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਇੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀਰਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਭੋਗ-ਵਸਤੂਆਂ ਸਿਰਫ ਡਰ ਵਾਸਤੇ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਤੇ ਧਨ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਭਤਾ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਦ ਮਨ ਭੁਲੇਖੇ ਦੇ ਹਾਥੀ ਵੱਲੋਂ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਦਾਗ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੁਧੀ ਦੀ ਝੀਲ ਕਿਵੇਂ ਉੱਚੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ?