ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ, ਮਧੁਰ ਮੋਹਕ ਹਾਸਿਆਂ ਅਤੇ ਭੌਰੇ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਲੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਥੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨਰਮ ਓਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਹਵਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਈ ਪਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਰਲ ਗਈ ਸੀ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ, ਕਿਸੇ ਅਨੋਖੇ ਖੇਡ ਦੀ ਲੀਲਾ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਰਾਂ ਪਾਸੇ ਮਸਤ ਭੌਰਿਆਂ ਦੇ ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸਾਫ ਗੂੰਜ ਸੀ। ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਜਦੋਂ ਜੰਗਲ-ਨਗਰੀ ਦੇ ਦੂਰਲੇ ਹੱਲੇ ਦੀ ਧੁਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਤੱਕ ਆਉਂਦੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਰਮ ਨਰਮ ਟੰਡੀਆਂ ਚਬਾਉਣ ਛੱਡ ਕੇ, ਚੌਕਸ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣਦੇ। ਕਿਸੇ ਪਲ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਸੋਹਣਾ ਸਿਰ ਪੱਤੇ ਦੇ ਕੋਨੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦੇ ਚੰਦਨੀ ਦੇ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ। ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ, ਸੌਂਹ ਅਤੇ ਲਾਜ ਦਾ ਰੂਪ ਲਏ ਖੜੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਹਰਣ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਨਰਮ ਟੰਡੀਆਂ ਵਿਚ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿਚ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹੇਠ ਪੰਛੀਆਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਪੱਕੇ ਫਲ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਹਨ। ਉਥੇ, ਕਈ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿਚ ਗੁੰਮਸੁਮ ਭੌਰੇ ਘੁੰਮਦੇ, ਤੇ ਨੀਲੇ ਨਵੇਂ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਕੋਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੰਵਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਧਾਗਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਾਰਾ ਬਾਗ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉੱਤੇ ਬੱਦਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਰਗੇ, ਹੇਠਾਂ ਧਰਤੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਫਲ ਲੱਭਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਝੁਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਕੀ ਆਖੀਏ? ਉਸ ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵੀ ਪੱਤਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੇ ਖਾਧਾ ਜਾਂ ਮਾਣਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਹਰਣ ਛਾਂ ਵਿਚ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਹਰ ਖੋਹ ਵਿਚ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦਰੱਖਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇੰਨੀ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਸਨ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤਿਉਹਾਰ ਵਾਂਗ ਝੂਮ ਉਠਿਆ। ਫਿਰ, ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਪਰਮ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਅਸੀਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਅਚੰਭੇ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਰਾਤ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਲਈ ਇਕ ਪਲ ਵਾਂਗ ਲੰਘ ਗਈ। ਜਦ ਸਵੇਰ ਨੇੜੇ ਆਈ, ਰਾਤ ਦੀ ਓਸ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੱਟਣੀ ਲੱਗੀ, ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਤਾਰੇ ਮਿਟਣ ਲੱਗੇ, ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਦਸ਼ੂਰ ਨਗਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਕਾਸ਼ੀ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲ ਕੇ ਹਰਾ ਪਹਾੜ ਦੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਮਨ-ਚਾਹੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸੱਜਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸ਼ੋਭਾ, ਇਹ 'ਦਸ਼ੂਰ' ਨਾਮਕ ਕਥਾ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਹੈ; ਇਹ ਜਗਤ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਵਰਗੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸੱਚ ਵਰਗੀ ਲੱਗੇ। ਇਹੀ 'ਦਸ਼ੂਰ' ਕਥਾ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਰਘਵ, ਇਸ ਲਈ ਸੁਣਾਈ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਮੋਹਕ ਭਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕੇਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਝੂਠੇ ਅਤੇ ਮੋਹਕ ਸੱਚ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਦਸ਼ੂਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਸਾਲ-ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣਾ। ਕਦੰਬ ਅਤੇ ਦਸ਼ੂਰ ਦੀ ਕਥਾ ਰੂਪ ਰਥ ਰਾਹੀਂ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਉਸ ਨਗਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਹੁਣ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਕਿ 'ਇਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ', ਤਾਂ ਫਿਰ ਹਰ ਥਾਂ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦੇ; ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਖੋਜਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕਦੇ ਅਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਜੇ ਇਹ ਜੋ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੈਥੋਂ ਕੀ ਵਿਛੁੜ ਗਿਆ? ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦੇ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਬੰਨ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਪਰ ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਥਿਰ ਜਾਂ ਅਥਿਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਮੋਹ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ ਰਹੇ? ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਤਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਨਾ-ਕਰਤਾ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਭਾਵ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਰਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਾ ਜੋੜ। ਆਪਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਮਾਨੋ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਰਤਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਕੇਵਲ ਯੋਗ-ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਉਪਜਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੋਚ ਹੀ ਉਸ ਨਾਲ ਮੋਹ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਪਰਦਾ ਤੇ ਕਲਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾਂ ਕਦੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਹੈ, ਨਾਂ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ; ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਘਟਦਾ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਇੱਥੇ ਕਰਤਾ ਵਿਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਕਦੇ ਥੱਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਨਿਯਮਤ ਆਰੋਹ ਅਧਿਕ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਮਨ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ, ਥਿਰ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਸੌ ਸਾਲਾ ਜੁਆਨੀ ਵੀ ਅਨੰਤ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇਕ ਤੋੜ ਹੈ; ਜੋ ਇੰਨੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਥਿਰ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੋਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਜੜ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਵਿਚ ਕਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅਥਿਰ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਫਿਰ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਆਖਰਕਾਰ, ਅਥਿਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਫੇਨ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਆਪਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮੋਹ ਦਾ ਬੰਧਨ ਨਾ ਥਿਰ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਅਥਿਰ ਵਿਚ, ਜਿਵੇਂ ਫੇਨ ਤੇ ਪਹਾੜ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਆਪਾ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਕੁਝ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ, ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦਿਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤੁਰਦਿਆਂ ਵੀ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਤੁਰਦਾ, ਆਪਣੇ ਅਸਥਾਨ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੁਮੰਨ ਵਾਲਾ ਤੂਫਾਨ, ਜਲ-ਘੁੰਘਰੂ ਜਾਂ ਧੂੜੀ ਵਿਚ ਵਗਦਾ ਪਵਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਲੀਲਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਕਥਾ, ਰਘੁਕੁਲ-ਨੰਦਨ, ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਈ ਗਈ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੂੰ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਡੋਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਸਕੇਂ।