ਪਿਆਰੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਸੁਣੋ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭਟਕਾਵਾ ਨਾ ਆਵੇ ਕਿ “ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮਹਿਮਾਵਾਂ ਮੇਰੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਕੇ ਹੀ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ।” ਜਦ ਤੂੰ ਆਪ ਮੌਜੂਦ ਹੈਂ, ਤੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਆਪ ਹੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਤੇਰੀ ਆਪ ਦੀ ਹੀ ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਰਾਤ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ—ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਚੰਦ—ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਆਗੇ ਵਧਾਈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਦੰਬ ਰੁੱਖ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਇੱਕ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਪੱਤਿਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਸਨ। ਉਥੇ ਨੀਰਵਤਾ ਸੀ, ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਐਸਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਬੱਦਲ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਥੇ ਮੈਂ ਦਸ਼ੂਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ, ਉੱਚਤਮ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਨਾਲ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕੋਪਲਾਂ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ; ਉਹ ਇਲਾਕਾ ਐਸਾ ਤਪ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਦਸ਼ੂਰਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭੇਟ ਦੇ ਕੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਚੌਕੀ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੇ ਆਦਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ। ਦਸ਼ੂਰਾ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਸ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲੀਾਂ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਥਰ-ਥਰ ਕੰਬਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚੀਰੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਝਲਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਦਸ਼ੂਰਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ, ਜੋ ਉਥੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਸ ਰੁੱਖ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ—ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਛਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਲ ਹੋਵੇ। ਚੰਦ ਵਰਗੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਚਵਰੀਆਂ, ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਉੱਤੇ ਫਿਰਦੀਆਂ, ਸਫੈਦ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ। ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਹਰੇਕ ਹਿੱਸਾ ਸੁੱਚੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰੇਸ਼ਮੀ ਪਰਾਗ ਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ, ਉਸਦੀ ਸੋਭਾ ਅਟੁੱਟ ਸੀ, ਚੌੜੇ ਤੇ ਸੁੱਚੇ ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਰੁੱਖ ਜਿਵੇਂ ਵਿਆਹ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਮੋਹਕ ਬਣਿਆ, ਲਤਾ-ਕੰਨਿਆ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਾਸੀ ਵਾਂਗ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੁੰਦਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਜਟਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਤੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੋਵੇ। ਹਿਰਣਾਂ ਦੀ ਖੁਰਚਾਈ ਨਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਉੱਡ ਰਹੀ ਸੀ, ਨੇੜਲੇ ਜੰਗਲ ਹਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਹ ਰੁੱਖ ਹੋਰ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਸਰਤਕਾਰ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਸੀ। ਮੋਰਾਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਪਰਾਗ ਉਡਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਾਲ ਰੁੱਖ, ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ। ਕੋਮਲ ਲਾਲ ਕੋਪਲਾਂ ਹਥ ਵਾਂਗ, ਠੰਢੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਝੂਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਠੰਢੀ ਓਸ ਨਾਲ ਰੋਮਾਂਚਤ ਸੀ। ਘਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਜੰਗਲ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਅੱਧ-ਖੁੱਲੀਆਂ ਅਲਸਾਈਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਅਤੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਛਾਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਢੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀ ਕੇਸਰ-ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਏ ਵਸਤ੍ਰ, ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਝਰੋਖੇ ਬਣੇ ਹੋਏ। ਨਵ-ਖਿੜੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਝੂਲ ਵਿੱਚ ਆਲਸੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰ ਤੱਕ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਥੇ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ, ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ, ਮਧੁਰ ਹਾਸਿਆਂ ਤੇ ਭੌਰੇ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਅਣਛੁਹੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਦੇ ਘਣੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਤੱਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਓਸ ਦੀ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਗੂੜ੍ਹਾ ਖੇਡ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਮਸਤ ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਸਾਫ ਗੂੰਜ ਸੀ। ਜਦ ਜੰਗਲ-ਨਗਰੀ ਦੇ ਦੂਰਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਨ ਖੜੇ ਕਰਦੇ, ਨਰਮ ਕੋਪਲਾਂ ਦੀ ਚਬਾਈ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਪੱਤੇ ਦੇ ਕੋਨੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਸੁੰਦਰ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਚੰਨਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਕਮਰ-ਬੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ, ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤ ਵਾਂਗ ਖੜੀਆਂ, ਤੇ ਹਿਰਣ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਕੋਪਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਮੋੜ ਵਿਚ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ, ਪੱਕੇ ਫਲ ਨੇੜੇ ਡਿੱਗੇ ਪਏ। ਉਥੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਗੂੰਗੇ ਭੌਰੇ ਅਣਡਿੱਠੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਘੁੰਮ ਰਹੇ, ਤੇ ਕੋਨੇ ਨੀਲੇ ਨਵੇਂ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਹੋਏ—ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ-ਅੱਖ ਵਾਲੀਆਂ ਲੜੀਆਂ। ਪੂਰਾ ਬਾਗ ਸੁਗੰਧਿਤ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਬੱਦਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਬਣੇ ਹੋਏ, ਹੇਠਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਧੂੜ ਨਾਲ ਛਿੜਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਫਲ ਲੱਭਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਹੋਰ ਕੀ ਆਖੀਏ? ਉਸ ਰੁੱਖ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਪੱਤਾ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਜਾਂ ਤਾਂ ਖਾਧਾ ਨਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਸ ਨਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਹਿਰਣ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ, ਘਣੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ; ਹਰ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਤਿਉਹਾਰ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ, ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉੱਚੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਜਦ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਅਸਚਰਜ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ, ਉਹ ਰਾਤ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਲਈ ਇਕ ਪਲ ਵਾਂਗ ਲੰਘ ਗਈ। ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਲੱਗੀ, ਰਾਤ ਦੀ ਓਸ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੱਟ ਰਹੀ, ਤਾਰੇ ਮੰਦ ਪਏ, ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹਲਚਲ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਦਸ਼ੂਰਾ ਦੀ ਨਗਰੀ ਛੱਡੀ, ਅਸਮਾਨ ਵਿਚੋਂ ਰਸਤਾ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਹਰਾ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਥੇ, ਮਨ-ਚਾਹੀ ਨ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ, ਇਹ “ਦਸ਼ੂਰਾ” ਨਾਮਕ ਕਹਾਣੀ ਤੇਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸੱਚੀ ਜਾਪਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਹੀ “ਦਸ਼ੂਰਾ” ਕਹਾਣੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਈ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਮਾਇਆਮਈ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਲਈ, ਝੂਠੇ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਲਗਣ ਵਾਲੇ ਅਸਲੀ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ, ਦਸ਼ੂਰਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ।