ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਭ੍ਰਮ ਜਾਂ ਦੁਖ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ-ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਕਦੇ ਵੀ ਝੂਠਾ, ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਇਲਾਜ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸੰਸਾਰਕ ਮਲਿਨਤਾ ਕੁਦਰਤੀ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਇਲਾ ਕਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੌਣ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਉਸਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ? ਪਰ ਇਹ ਮਲਿਨਤਾ ਚਾਵਲ ਦੇ ਭੂਸੇ, ਪਰਾਲੀ ਜਾਂ ਛਿਲਕੇ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਯਤਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਇਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਉਹ ਵੀ ਕ੍ਰਿਤਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰਕ ਮਲਿਨਤਾ ਸੁਖ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚਾਵਲ ਦਾ ਭੂਸਾ ਜਾਂ ਤਾਮੇ ਦੀ ਮੈਲ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ, ਇੰਝ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਵਲ ਵਾਂਗ, ਜੀਵ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਜੰਮਦੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਹਟਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਯਤਨ ਕਰ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਝੂਠੇ ਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਅਰਥ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਟਿਕਾਉ ਸਾਰ ਹੈ? ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਖੋਜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਆਉਣ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਦੁਅਤਾ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤੇਰਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਤੂੰ ਇਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈਂ; ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਛੱਡ ਦੇ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਨਾ ਟਿਕਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਸਲ ਜਾਪੇ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਵਿਅਰਥ ਭੁਲਾਵਾ ਨਾ ਰੱਖ, ਕਿ “ਇਹ ਸਾਰੀ ਮਹਿਮਾ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਵੱਡਿਆਈ ਕਰਕੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ।” ਜਦ ਤੂੰ ਆਪ ਮੌਜੂਦ ਹੈਂ, ਤੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਖੁਦ-ਵਿਖਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਰਾਤ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ—ਰਘੁ ਕੁਲ ਦਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ—ਹੇ ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ!—ਇੱਕ ਕਦੰਬ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਦੇ ਕੋਨੇ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿਚ, ਚੁੱਪ ਤੇ ਬਿਨਾ ਮੀਂਹ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਬੱਦਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਫਸ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਦਸ਼ੂਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਆਤਮ-ਸਯਮ ਦਾ ਮਹਾਂਵੀਰ, ਉੱਚਤਮ ਤਪ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲੋਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਅੰਕੁਰ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਇਲਾਕਾ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਤਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦਸ਼ੂਰਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਫ਼ਰਿੰਗ ਦੇ ਕੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਅਸਥਰ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਉਹ ਕਥਾਵਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਹ ਦਰਖ਼ਤ ਵੀ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਖੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲੀਆਂ ਦਾ ਵੱਧਾ ਝੁੰਡ ਸੀ, ਡਾਲੀਆਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖਿੜੀ ਹੋਈਆਂ ਦਰਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਦਿਸ ਰਹੀ ਸੀ। ਦਸ਼ੂਰਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਜਿਹੜੇ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਉੱਥੇ ਡਿੱਗ ਪਏ ਸਨ, ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਛਾਪਰੀ ਲਤਾਵਾਂ ਦੀ ਛਤ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਵੇ। ਚੌਵਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਜੋ ਚੰਨ ਵਰਗੀ ਸੁੰਦਰ ਸਨ, ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ, ਚਟਕਦੀਆਂ ਚਿੱਟੀਆਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੇ ਆਸਮਾਨ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਹੋਵੇ। ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਵਾਂਗ ਪੰਗਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਹਰ ਅੰਗ ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਚੀੜੇ ਤੇ ਚੰਦਨ ਦੀ ਲੇਪ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਟੁੱਟ ਸੋਭਾ ਨਾਲ, ਚੌੜੀਆਂ ਤੇ ਚਿੱਟੀਆਂ ਲਾਲ ਪੋਸ਼ਾਕਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਆਹ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਮੋਹਕ, ਲਤਾ-ਕੰਯਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮਹਿਲਾ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁੰਝੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਤੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਉਹਾਰ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ। ਹਿਰਣਾਂ ਦੀ ਖੁਰਚ-ਖੁਰਚ ਨਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਉੱਡ ਰਹੀ ਸੀ, ਨੇੜਲੇ ਝਾੜੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਉਹ ਦਰਖ਼ਤ ਹੋਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲਾ, ਮੱਲ੍ਹਾ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਸੀ। ਮੋਰਾਂ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਗ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ। ਨਰਮ ਲਾਲ ਅੰਕੁਰ ਹੱਥਾਂ ਵਾਂਗ, ਠੰਢੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਾ, ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਝੂਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਠੰਢੀ ਓਸ ਨਾਲ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਸੀ। ਘਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਜੰਗਲ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਅੱਧ-ਖੁੱਲੀਆਂ ਸੁੱਤੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਛਾਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਲਿਆ ਹੋਏ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਦੀ ਕੇਸਰ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਪੋਸ਼ਾਕ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਂਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਝਰੋਖੇ ਬਣੇ ਹੋਏ। ਨਵੀਆਂ ਖਿੜੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਹੌਲੇ ਝੂਲਣ ਵਿੱਚ ਆਲਸੀ ਪਏ ਹੋਏ, ਸਾਰਾ ਆਵਾਸ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰ ਤਕ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਕੰਯਾਵਾਂ, ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ, ਮਧੁਰ ਹਾਸਿਆਂ ਤੇ ਭੌਰੇ-ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਅਣਮੁੱਲੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਲ ਤੱਕਦੀਆਂ। ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਠੰਢੀ ਓਸ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਹਵਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਰਲ ਗਈ। ਜਿੱਥੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰੀਨ ਖੇਡ ਚੱਲ ਰਹੀ, ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਮਸਤ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ। ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲ-ਨਗਰੀ ਦੇ ਦੂਰਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣਨ ਲਈ, ਉਹ ਪਲ-ਭਰ ਲਈ ਕੰਨ ਖੜੇ ਕਰਦੇ, ਨਰਮ ਅੰਕੁਰ ਚਬਾਉਂਦੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ। ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਮੋਹਕ ਸਿਰ ਪੱਤੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਚੰਨੀ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ। ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਹ ਮੂਰਤ ਬਣੀਆਂ, ਤੇ ਹਿਰਣ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਨਰਮ ਲਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਛਾਂਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹੜੇ। ਡਾਲੀਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ, ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸੁੱਤੇ, ਤੇ ਪੱਕੇ ਫਲ ਨੇੜੇ ਡਿੱਗੇ ਪਏ। ਉੱਥੇ, ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਗੂੰਜੇ ਹੋਏ ਭੌਰੇ ਅਣਮੁੱਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਘੁੰਮ ਰਹੇ, ਤੇ ਕਿਨਾਰੇ ਨੀਲੇ ਨਵੇਂ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੰਵਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਡੋਰੀਆਂ। ਪੂਰਾ ਬਾਗ ਸੁਗੰਧਤ, ਉੱਤੇ ਬੱਦਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਬਣ ਗਏ, ਹੇਠਾਂ ਧਰਤੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਫਲ ਲੱਭਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਝੁਕ ਗਈ। ਹੋਰ ਕੀ ਆਖੀਏ? ਉਸ ਦਰਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵੀ ਪੱਤਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਜਾਂ ਤਾਂ ਖਾਧਾ ਨਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਨੰਦ ਨਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।