ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਅਜੇ ਅਧੂਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਧੂਰੇ ਤੇ ਆਸਰੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਜਗਤ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੋ ਠਹਿਰਣ ਦਿਉ। ਜਦੋਂ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਮਨ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਜੜ੍ਹ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਪੂਰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਪਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਅਸਲੀ ਮੰਨ ਕੇ, ਉੱਤੇ ਅਸਕਤੀ ਰੱਖੋ; ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਗਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਗਲਤ ਹੈ, ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਦੋਂ ਲਗਾਵ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਗੁੱਸਾ, ਆਉਣਾ ਤੇ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਮਨ ਝੂਠੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗਲਤਫਹਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ, ਮਨ ਵਜੋਂ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਇੱਕ ਨਗਰੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਭਵਿੱਖ, ਵਰਤਮਾਨ, ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੰਚਲ ਜੀਵ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬੰਦਰ, ਮਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹਾਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਵੱਡਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ, ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ; ਇਹ ਸੋਚਾਂ, ਜੋ ਮੰਦ ਤੇ ਅਕਰਮਕ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਕੁਝ ਵੀ ਪਕੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੋਚਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਵਧ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਪੱਤੇ ਤੋਂ ਅੱਗ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸੋਚਾਂ ਵੀ ਇਕ ਚਿੰਗਾਰੀ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੋਚਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਹੀ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਅਕਰਮਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ। ਪੁੱਤਰ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਜਲਦੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਕਦੇ ਵੀ ਗਲਤ ਚੀਜ਼ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਸੋਚ ਅਸਲ ਮੰਨ ਲਈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਗਲਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕੁਦਰਤੀ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਇਲੇ ਦੀ ਕਾਲੀ, ਤਾਂ ਕੌਣ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਉਸਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ? ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਚਾਵਲ ਦੀ ਭੂਸੀ, ਪਰਾਲੀ ਜਾਂ ਚੋਰੀ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਇਸ ਕਰਕੇ, ਯਤਨ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਕੁਦਰਤੀ ਮਿਲਿਆ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਵੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚਾਵਲ ਦੀ ਭੂਸੀ ਜਾਂ ਤਾਮੇ ਦੀ ਮੈਲ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਚਾਵਲ ਵਾਂਗ, ਜਨਮਜਾਤ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਝੂਠੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੇ ਭਰਮਾਂ ਨਾਲ ਵਿਅਰਥ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਿਗਲਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਲਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਹੈ? ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਏਕਤਾ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦੁਲਤਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਤੇਰਾ ਹੈ, ਨਾ ਤੂੰ ਇਸਦਾ ਮਾਲਕ; ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਭਰਮ ਛੱਡ ਦੇ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਗਲਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਨਾ ਟਿਕਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਸਲ ਵਰਗੀ ਹੀ ਲੱਗੇ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਵਿਅਰਥ ਭਰਮ ਨਾ ਆਉਣ ਦੇ ਕਿ, "ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਡਿਆਈ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਕੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ।" ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਤੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਆਪ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਚਮਕ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਸੁਣੀ, ਮੈਂ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਉਹਨਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪੰਥੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਿਰਾਸਤਦਾਰ... ...ਕਦੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ, ਪੱਤਿਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ, ਚੁੱਪ ਤੇ ਬਿਨਾ ਮੀਂਹ ਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਦਸ਼ੂਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਉੱਚਤਮ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇਜ ਨਾਲ ਭੜਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਅੰਕੂੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਉਹ ਇਲਾਕਾ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਤਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦਸ਼ੂਰਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਰਪਣਾ ਕਰਕੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਆਸਨ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਵੱਡੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਉਸਦੇ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਹ ਰੁੱਖ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਖੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲੀਆਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਭੀੜ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਿਸ਼ਕ ਪੱਟੀਆਂ ਦੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਦਸ਼ੂਰਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਰੁੱਖ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜੋ ਉੱਥੇ ਡਿੱਗ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬੇਲਾਂ ਦੇ ਮੰਡਪ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਚੰਦ-ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਚੌਵਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਬੇਲਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਚਮਕਦੇ ਚਿੱਟੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦਾ ਆਸਮਾਨ। ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬਰਫ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ, ਹਰ ਅੰਗ ਸੁੱਚੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਗ ਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਟੁੱਟ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ, ਚੌੜੀਆਂ ਤੇ ਚਿੱਟੀਆਂ ਲਾਲ ਚਾਦਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਆਹ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਮੋਹਕ, ਬੇਲਾਂ ਦੀ ਕੁੜੀ ਨਾਲ, ਜਿਹੜੀ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਟਾਵਾਂ, ਬੇਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲਟਾਂ ਵਾਂਗ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਤੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਂਦੀ ਨਗਰੀ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਧੂੜ, ਹਿਰਣਾਂ ਦੀ ਖੁਰਚ-ਖੁਰਚ ਨਾਲ ਉੱਡ ਰਹੀ ਸੀ, ਨੇੜਲੇ ਬਾਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਰੁੱਖ ਹੋਰ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਚਾਣਯੋਗ ਖੜਾ ਸੀ। ਮੋਰਾਂ ਨੇ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਗ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ ਵਿਖੇਰ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨ ਸਾਲ ਰੁੱਖ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਹੋਣ। ਨਰਮ ਲਾਲ ਅੰਕੂੜੇ ਹਥ ਵਾਂਗ, ਠੰਢੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਝੂਲ ਰਹੇ, ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਠੰਢੀ ਓਸ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਘਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲ ਰਹੇ, ਅੱਧ-ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਛਾਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਧਾਰੇ ਹੋਏ। ਕੇਸਰੀ ਪਰਾਗ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਏ ਕਪੜੇ, ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੜਕੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਨਵੀਂ ਖਿੜੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਦੇ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਝੂਲਣ ਵਿੱਚ ਆਲਸੀ ਹੋ ਕੇ ਪਏ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਆਵਾਸ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰ ਤੱਕ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਅਨੋਖੀ, ਪਵਿੱਤਰ, ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਲੀਲਾ ਵਾਂਗ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।