ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਜਦੋਂ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੀ ਮਿਹਨਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੇ ਵਿਅਪਾਰ ਦੇ ਅਭਾਵ ਨਾਲ, ਕਲਪਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਕੁਚਲਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਵਿਘਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਇਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਫੁੱਲ ਤੋੜਨ ਲਈ ਹੱਥ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਢੁਕਵੀਂ ਹੈ—ਇਹ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਜਿਸ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਲਟ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ, ਅੱਧੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨ ਦੇ ਵਿਅਪਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਲਈ ਕੀ ਅਸੰਭਵ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਅਣਪਹੁੰਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦੇ; ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਕਲਪਨਾ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਸੰਸਾਰਕ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਤੁੱਲਨੀਆ ਬੋਝ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ, ਮਨ, ਜੀਵ, ਚਿੰਤਨ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਤੱਤ ਗਿਆਨੀ। ਮਨ ਦੇ ਵਿਅਪਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਇਸ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਹੀ ਕੱਟ ਦੇ—ਬਾਕੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਖਾਲੀ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਅਪੂਰਨ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਜਿਥੇ ਚਾਹੁਣੇ, ਉਥੇ ਰਹਿਣ ਦੇ। ਜਦੋਂ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਜੜ੍ਹ ਮਿਲਦੀ? ਜਦੋਂ ਸੰਸਕਾਰ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਪੂਰਨਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੀ ਪਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਝੂਠਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਅਸਕਤੀ ਰੱਖ; ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਝੂਠਾ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਜਦੋਂ ਲਗਾਵ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਗੁੱਸਾ, ਆਉਣ ਤੇ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਮਨ ਝੂਠੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਭੁਲਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ, ਮਨ ਵਾਂਗ ਹੀ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਭਵਿੱਖ, ਵਰਤਮਾਨ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਥਿਰ ਜੀਵ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਹਾਲਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਦਿਲ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚੰਚਲ ਬਾਂਦਰ, ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹਾਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਸੋਚਾਂ ਲੰਬੀਆਂ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਸੋਚਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਮੰਦ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਹਨ, ਕੁਝ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਪੱਤੀ ਤੋਂ ਅੱਗ ਭੜਕ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਸੋਚਾਂ ਵੀ ਇਕ ਚਿੰਗਾਰੀ ਨਾਲ ਭੜਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੋਚਾਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਹੀ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਜੜ੍ਹ ਸੁਭਾਵ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਅੱਗ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਜਲਦੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ; ਝੂਠਾ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸੋਚ ਅਸਲ ਮੰਨ ਲਈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਸੰਸਾਰਕ ਮੈਲ ਕੁਦਰਤੀ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਇਲੇ ਦੀ ਕਾਲੀ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੌਣ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਇਸਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ? ਪਰ ਇਹ ਮੈਲ ਚੌਲ ਦੇ ਛਿਲਕੇ, ਪਰਾਲ ਤੇ ਭੂਸੇ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਕੁਦਰਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਉਹ ਵੀ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰਕ ਮੈਲ ਸੁਖ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੌਲ ਦਾ ਛਿਲਕਾ ਜਾਂ ਤਾਮੇ ਦੀ ਕਾਲੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਹਟਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਉਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮੈਲ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੀ ਮੈਲ, ਚੌਲ ਵਾਂਗ, ਜਨਮਜਾਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪੱਕਾ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਯਤਨ ਕਰ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਝੂਠੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੇ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਅਰਥ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਆਹਿਸਤਾ-ਆਹਿਸਤਾ ਇਹ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਟਿਕਾਉ ਹਕੀਕਤ ਹੈ? ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਅਸਲਤ ਖੋ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਆਉਣ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਏਕਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਦਵੈਤਤਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤੇਰਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਤੂੰ ਇਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈਂ; ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦੇ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਉੱਤੇ ਨਾ ਲਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਸਲ ਜਿਹਾ ਹੀ ਲੱਗੇ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਭੁਲਾਵਾ ਨਾ ਆਣ, ਕਿ "ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮਹਿਮਾਵਾਂ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਵੱਡਿਆਈ ਕਰਕੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ।" ਜਦ ਤੂੰ ਆਪ ਮੌਜੂਦ ਹੈਂ, ਤੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਫੈਲਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਚਮਕ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ—ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ—ਹੇ ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ... ਮੈਂ ਕਦੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਦੇ ਕੋਨੇ ਤੇ, ਪੱਤਿਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ, ਚੁੱਪਚਾਪ ਤੇ ਬਿਨਾ ਮੀਂਹ ਦੇ, ਉਸ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜੋ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਦਸ਼ੂਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਤੇ ਸੰਯਮ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਪਰਮ ਤਪਸਵੀ, ਤੇਜ ਨਾਲ ਭੜਕਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਅੰਕੂਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਇਉਂ ਤਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਸ਼ੂਰਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭੇਟ ਦਿੱਤੀ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਬਿਛਾਉਣ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬੈਠਣ ਲਈ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਵੱਡੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਉਸਦੇ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਸ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲੀਾਂ ਗੁੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹਾਸੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਚੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਦਸ਼ੂਰਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਰੁੱਖ ਦੀ ਸੇਵਾ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਸ਼ੂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜੋ ਉਥੇ ਡਿੱਗ ਪਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਮੰਡਪ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਚੰਨ ਵਰਗੀਆਂ ਚੌਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਘੁੰਮਦਾ, ਉਹ ਰੁੱਖ ਚਮਕਦਾਰ ਸਫੈਦ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦਾ ਆਕਾਸ਼।