ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਅਸਤੀਤਵ ਦੀ ਹਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝ ਕੇ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਥੇ ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨਾ ਹੈ—ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਤੂੰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਸਿਰਫ ਪਾਣੀ ਹੈ; ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਨਹੀਂ। ਯਾਦ ਰੱਖ, ਤੇਰਾ ਉਤਪੱਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਯੋਗ-ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਅਰਥ; ਤੂੰ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ, ਝੂਠੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਹੈਂ। ਜਿਵੇਂ ਪੀਲੇ ਫਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕ ਸੋਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸੋਨਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਝੂਠਾ ਵਿਚਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈਂ ਤੇ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈਂ; ਜਦੋਂ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਸਲੀਅਤ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਗਲਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈਂ—“ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਅਨੁਭਵ ਹਨ, ਇਹ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ”—ਇਹ ਵਿਅਰਥ ਵਿਚਾਰ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪੀੜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਤੇਰਾ ਕਦੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਹੀ ਤੂੰ ਮੌਜੂਦ ਹੈਂ—ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾ ਕਰ, ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਉੱਤੇ ਮਨ ਨਾ ਜੋੜ; ਇਸ ਹੀ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਲਪਨਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਵਿਗਲਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਹੌਲੇ ਨਾਲ ਮਲਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਗੜਬੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਣਹੋਣੀ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਇਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਨਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਫੁੱਲ ਤੋੜਨ ਦੀ ਹਥ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਢੁੱਕਵੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਅੱਧ ਮੋਹਤ ਵਿਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਖਤਮ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਅਸੰਭਵ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਸ ਲਈ ਕੁਝ ਅਣਪਹੁੰਚਿਆ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਮੁਨੀ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਭੇਦ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ; ਇਹ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਕਲਪਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰਕ ਦੁਖ ਦਾ ਅਸਧਾਰਣ ਜੜ ਤੋਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ, ਮਨ, ਜੀਵ, ਸੋਚ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਵਾਸਨਾ—ਇਹ ਸਿਰਫ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਤੱਤ-ਗਿਆਨੀ। ਮਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਇਹ ਮੂਲ ਕੱਟ ਦੇ, ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਦੁੱਖ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਖਾਲੀ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਅਪੂਰਨ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਜਿਥੇ ਚਾਹੇ ਰਹਿਣ ਦੇ। ਜਿੱਥੇ ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਆਧਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੂਰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵਿਅਰਥ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਸਕਤੀ ਰੱਖ; ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਝੂਠਾ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ; ਜਦੋਂ ਲਗਾਵ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਖ-ਰੂਪ ਤੇ ਰੋਸ-ਰੂਪ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਮਨ ਝੂਠੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗਲਤਫਹਮੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ, ਮਨ ਵਜੋਂ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਦਾ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਭਵਿੱਖ, ਵਰਤਮਾਨ ਤੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਚੰਚਲ ਜੀਵ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਹਾਲਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਦਿਲ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚੰਚਲ ਬਾਂਦਰ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਹ ਲੰਮਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਮੰਦ ਤੇ ਜੜਤ, ਕੁਝ ਵੀ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਧ ਕੇ ਇੱਧ-ਉੱਧ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਤਿਨਕੇ ਨਾਲ ਅੱਗ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਸਿਰਫ ਚਿੰਗਾਰੀ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਦੇ ਹਨ। ਵਿਚਾਰ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਹੀ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਜੜਤ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਹਨ, ਬਿਜਲੀ-ਅੱਗ ਵਾਂਗ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਤੁਰੰਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਨਹੀਂ; ਝੂਠਾ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਅਸਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਲਾਜ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸੰਸਾਰਕ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕੁਦਰਤੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਇਲੇ ਦੀ ਕਾਲੀ, ਤਾਂ ਕੌਣ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਇਸਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ? ਪਰ ਇਹ ਚਿੜ, ਪੂਆਲ, ਤੇ ਭੂਸੀ ਵਾਂਗ ਚਾਵਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਯਤਨ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੁਦਰਤੀ ਮਿਲੀ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰਕ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚਾਵਲ ਦੀ ਭੂਸੀ ਜਾਂ ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਮੈਲ ਕਰਮ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਚਾਵਲ ਵਾਂਗ, ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੂਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਲਈ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਝੂਠੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੇ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਅਰਥ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਿਗਲਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਸਥਿਰਤਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਨੂੰ ਪਰਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰਕ ਅਸਤੀਤਵ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਜਾਂ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਏਕਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਦਵੈਤਤਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤੇਰਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਤੂੰ ਇਸ ਦਾ ਮਾਲਿਕ ਹੈਂ; ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਛੱਡ ਦੇ। ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਸਲ ਜਿਹਾ ਲੱਗੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਮਨ ਨਾ ਲਾ।