ਆਦਿ ਰਹਿਤ, ਅਟੱਲ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਨੰਦ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਅੰਤ ਲਈ ਸਿਰਮੌਰ ਯਤਨ ਕਰੇ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਧਾਗੇ ‘ਤੇ ਤੰਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਧਾਗਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਹਨਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਕਿਥੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਝੂਠਾ, ਸੱਚਾ ਜਾਂ ਦੋਵਾਂ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਪਜਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਜਦੋਂ ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਹੀ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾ ਕਰ। ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ। ਝੂਠ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰ ਕੇ, ਝੂਠੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਤੀ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਖੀ, ਵਿਅਰਥ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਜੋ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਲ ਕੌਣ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਗਿਆਨੀ ਸਦਾ ਦੁਖ ਰਹਿਤ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਲਟ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ, ਉਸ ਅਦਵੈਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਜਾਣ, ਜਿਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਸੁੱਤੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪਿਤਾ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਉਪਜਦੀ, ਵਧਦੀ ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ—ਅਨੰਤ ਸਵਰੂਪ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਤੀਤਵ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਝੁਕਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਦਾ ਅੰਕੁਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅੰਕੁਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅਸਤੀਤਵ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ, ਇੱਕ ਮੋਟਾ ਤੇ ਜੜਤੂ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝ ਕੇ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਇਹ ਧਾਰਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਅੰਕੁਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਆਪ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ ਦੁਖ ਵੱਲ ਹੀ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਵੱਲ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਸਿਰਫ ਪਾਣੀ ਹੈ; ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਜਨਮ ਮਰਨ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤੇਰਾ ਜਨਮ ਇਕ ਯਾਦਰਚਿਤ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਵਿਅਰਥ; ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ, ਤੂੰ ਝੂਠ ਵਿਚ ਵਧਦਾ ਹੈਂ। ਜਿਵੇਂ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੋਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਭਰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਝੂਠਾ ਵਿਚਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਝੂਠ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈਂ ਤੇ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਹੈਂ; ਜਦੋਂ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੂੰ, ਜੋ ਝੂਠਾ ਹੈਂ, ਵਿਗਲਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। "ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਅਨੁਭਵ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਦੁਖ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ"—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ ਤੂੰ ਅੰਦਰੋ ਹੀ ਅਪਮਾਨਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਨ ਤੂੰ ਕਦੇ ਜਨਮਿਆ ਸੀ, ਨ ਹੀ ਅਸਤੀਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ—ਜੋ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਕਦੇ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾ ਕਰ, ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਫਸ ਨਾ; ਇਸੀ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਤੇਰਾ ਯਤਨ ਵਧੇਰਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਦੇ ਅਭਾਵ ਨਾਲ, ਕਲਪਨਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਗਲਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਕੁਚਲਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਵਿਘਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਰਫ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਇਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਨਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਫੁੱਲ ਤੋੜਨ ਦੀ ਹਥ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਨਾਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਲਟ ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ, ਅੱਧੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਅਸੰਭਵ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਸ ਲਈ ਕੁਝ ਅਣਪਹੁੰਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਮੁਨੀ, ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ, ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਭੇਦ ਦੇ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਕਲਪਨਾ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਸੰਸਾਰਕ ਦੁਖ ਦਾ ਅਨੁਪਮ ਰੂਪ ਆਪਣੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਵਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ, ਮਨ, ਜੀਵ, ਵਿਚਾਰ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਵਾਸਨਾ—ਇਹ ਸਿਰਫ ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਹੇ ਤੱਤ ਗਿਆਨੀ। ਮਨ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਹੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਕੱਟ ਦੇ—ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਖਾਲੀ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਪੂਰਨ ਚੀਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੇ ਰਹਿਣ ਦੇ। ਜਿੱਥੇ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੂਰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਝੂਠਾ ਸਮਝ, ਉਦਾਸੀਨ ਰਹਿ; ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਸੁਖ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਲੱਛੜਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਦੋਂ ਮੋਹ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਗੁੱਸਾ, ਆਉਣਾ ਤੇ ਜਾਣਾ, ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਮਨ ਝੂਠੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਖ ਦੁਖ ਦੀ ਇਹ ਭੁਲਾਵਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ, ਮਨ ਵਾਂਗ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕ ਸ਼ਕਤੀ ਭਵਿੱਖ, ਵਰਤਮਾਨ ਤੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਚੰਚਲ ਜੀਵ, ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧ, ਇਹ ਹਾਲਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਦਿਲ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚੰਚਲ ਬਾਂਦਰ, ਆਪਣੇ ਵਰਗੀ ਹੀ ਅਵਸਥਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੰਮਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਛੋਟੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਜੜਤੂ ਤੇ ਸੁਸਤ, ਕੁਝ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਵੇਖ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਵਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਤਿਨਕੇ ਤੋਂ ਅੱਗ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਇਕ ਚਿੰਗਾਰੀ ਨਾਲ ਭੜਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਚਾਰ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਭੜਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਫਿਰ ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਜੜਤੂ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।