ਮੁਨਿਵਰੋ, ਇਹ ਮਨ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਉੱਚਾ, ਨੀਚਾ ਅਤੇ ਮੱਧਮ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਧਕਾਰ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਮਨ ਦੇ ਰੂਪ ਸਾਰਿਆਂ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਵਭਾਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਨਵਰ ਆਪਣੇ ਜਨਮਜਾਤ ਲਛਣਾਂ 'ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਮਨ ਵੀ ਅਜੇਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਘੋਰ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ-ਕਿਰਮੀਆਂ ਵਰਗਾ ਜੀਵਨ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਧਰਮ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਐਸਾ ਮਨ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ 'ਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਲਪਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵੀ ਕਰੋ ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਰੇੜੀ ਬਣਾ ਦਿਉ, ਚਾਹੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪਵੋ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਡੂੰਘੀ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਵੋ, ਜਾਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੇ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਜਾਓ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ, ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸ਼ਿਵ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵੀ ਹੋਣ, ਚਾਹੇ ਤੁਸੀਂ ਪਾਤਾਲ, ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੋ—ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਅਚਲ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਕੇ, ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਅੰਤ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰੋ। ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਪ੍ਰਪੰਚ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਡੋਰੀ 'ਤੇ ਟੰਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਡੋਰੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਪੰਚ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਅਸਲ, ਝੂਠਾ ਅਤੇ ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕੇਵਲ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੋਹਾਂ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਸਲ ਸੱਚ ਕਿਥੇ ਹੈ? ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਲਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕ ਪਲ 'ਚ ਵੈਸਾ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੱਚ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਕੁਝ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਜ ਕਰੋ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੁਭਾਵ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਝੂਠੇ ਰੂਪ 'ਚ ਉੱਠ ਕੇ, ਇਹ ਅਸਲ 'ਚ ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖਮਈ, ਨਿਰਰਥਕ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਜੋ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਵੱਲ ਕੌਣ ਜਾਣਾ ਚਾਹੇਗਾ? ਗਿਆਨੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਕਿ ਉਸਦਾ ਵਿਰੋਧ। ਜਦੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਉਹ ਅਦ੍ਵੈਤਿਕ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ, ਜਿਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਾਲਤ 'ਚ ਹੈ। ਇਸ 'ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ, ਵਧਦੀ ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?" ਉਸ ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਝੁਕਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਦਾ ਅੰਕੁਰ ਹੈ।" ਜਦੋਂ ਇਹ ਅੰਕੁਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅਸਤੀਤਵ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਪੱਕਾ ਹੋ ਕੇ, ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਜੜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝ ਕੇ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਆਪ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਵੱਲ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਖੁਦ ਇਕ ਵਿਚਾਰ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਸਿਰਫ ਪਾਣੀ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੋਈ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਸੰਜੋਗ ਵੱਸ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਸਲ 'ਚ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਇਹ ਝੂਠੇ ਹਾਲਾਤ 'ਚ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੀਲੇ ਫਲ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਝੂਠਾ ਵਿਚਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਝੂਠ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹੋ ਅਤੇ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਵਧਦੇ ਹੋ। ਜਦੋਂ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਝੂਠਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਵਿਗਲਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। "ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਅਨੁਭਵ ਹਨ, ਜੋ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ"—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਅਰਥ ਸੋਚ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਅੰਦਰੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਨਾ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋ। ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਵਿਅਰਥ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਕਦੇ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ 'ਤੇ ਨਾ ਟਿਕੋ। ਇਸੀ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਤੁਹਾਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਲਪਨਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਗਲਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਹੌਲੇ ਹੱਥੀਂ ਕੁਚਲਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਵਿਘਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਰਫ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਇੰਨਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ। ਫੁੱਲ ਤੋੜਨ ਦੀ ਹੱਥ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਢੁੱਕਵੀਂ ਹੈ; ਉਹ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ, ਅੱਧ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੇਵਲ ਵਿਚਾਰ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਕੁਝ ਅਸੰਭਵ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਸ ਲਈ ਕੁਝ ਅਣਪਹੁੰਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ, ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿਉ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਓ—ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਕਲਪਨਾ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਸੰਸਾਰਕ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਤੁੱਲਣੀਏ ਦੁੱਖ ਆਪਣੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਹੀ ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ, ਮਨ, ਜੀਵ, ਸੋਚ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਵਾਸਨਾ—ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਨਾਮ ਦਾ ਹੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹਨ, ਹੇ ਸੱਚ ਦੇ ਗਿਆਨੀ। ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਇਹੀ ਜੜ੍ਹ ਕੱਟ ਦਿਉ—ਫਿਰ ਹੋਰ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦਾ ਦੁੱਖ? ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਖਾਲੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ।