ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨਾਲ਼ ਵਿਚ ਬਿੱਲੀ, ਮੋਹਰੀ ਵਿਚ ਸੱਪ ਜਾਂ ਬਾਂਸ ਵਿਚ ਮੋਤੀ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ‘ਮੈਂ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਭੜਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਮੱਥਾ ਪਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਠਦੇ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਅਜੇ ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਅਸਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਸ ਹੀ ਭਲੇ ਲਈ ਠੀਕ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਡਰਾਵਣੇ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਇਹ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਦੁੱਖਾਂ ਭਰੀ ਵੱਡੀ ਦੁਨੀਆਂ, ਸਵੈ-ਅਸਲ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸਲ ਨਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਮਨ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਪੁੱਛ ਖੰਭੀ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਛੁਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸੁਖ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ਹਦ ਦੀ ਬੂੰਦ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਮਨ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਲ ਫਿਰ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਖ ਬੱਚਾ ਖੇਡਦਾ ਤੇ ਰੁੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰ। ਇਹ ਮਨ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ: ਉੱਚ, ਨੀਚ ਤੇ ਮੱਧਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ, ਸੁਚਿਤਾ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਹਨੇਰੇ ਵਾਲੀ ਕਲਪਨਾ ਸਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਚਿਤਾ ਵਾਲੀ ਕਲਪਨਾ ਧਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਰਿਆ ਵਾਲੀ ਕਲਪਨਾ ਸੰਸਾਰਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਰੁੱਝੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਮਨ ਸਵੈ-ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਲਪਨਾ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਕ, ਤੇ ਬਾਹਰੀ-ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਖਤਮ ਕਰ। ਜੇ ਤੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਤਪ ਕਰ ਲਵੇਂ, ਜਾਂ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਕੁੱਟ ਕੇ ਰੇਤ ਕਰ ਦੇਵੇਂ, ਜੇ ਤੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਜਾਂ ਗਹਿਰੀ ਖੱਡ ਵਿਚ ਜਾਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੇ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਵੀ ਚਲਾ ਜਾਵੇਂ, ਜੇ ਤੇਰਾ ਅਧਿਆਪਕ ਸ਼ਿਵ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਾਂ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਫਿਰ ਵੀ, ਜੇ ਤੂੰ ਪਾਤਾਲ, ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਸੁਰਗ ਵਿਚ ਵੀ ਹੋਵੇਂ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਹੋਰ ਰਾਹ ਨਹੀਂ, ਸਿਵਾਏ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਨਾਸ ਦੇ। ਆਤਮਿਕ ਅਸਲੀਅਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਟੱਲ, ਸੁੱਚੀ ਅਨੰਦਮਈ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਤੰਦ ਉੱਤੇ ਲਟਕ ਰਹੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਤੰਦ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਸਲ, ਝੂਠਾ ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ; ਜਦੋਂ ਅਸਲ ਤੇ ਝੂਠਾ ਦੋਵੇਂ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਕਿਹੜੀ ਸੱਚਾਈ ਬਚਦੀ ਹੈ? ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਕਲਪਨਾ ਕਰੇਂ, ਓਹ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਤੱਤ-ਗਿਆਨੀ, ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾ ਕਰ। ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਲਪਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਲਪ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਸੁੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ, ਜੋ ਦੁੱਖਦਾਇਕ, ਨਿਸ਼ਫਲ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਝੂਠ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਜੋ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵੱਲ ਕੌਣ ਵਧੇ? ਇੱਥੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਿਰਫ ਓਹੀ ਚੀਜ਼ ਲੱਭਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ। ਉੱਚੀ ਅਸਲੀਅਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉਤਾਰ ਦੇ, ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਜਾਣ, ਜਿਸਦਾ ਆਨੰਦ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਸੁਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ, ਵਧਦੀ ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?” ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਨੰਤ ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ, ਮਨ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਹੋਂਦ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਂਗ ਜੜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝ ਕੇ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਥਾਂ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਅੰਕੁਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਆਪ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨਾ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਸੁਖ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਸਿਰਫ ਇਕ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਸਿਰਫ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੈ; ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਨਹੀਂ। ਸੰਜੋਗ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈਂ; ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ, ਝੂਠ ਵਿਚ ਵਧਦਾ ਹੈਂ। ਜਿਵੇਂ ਪੀਲੇ ਫਲ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੋਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਭਰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਝੂਠਾ ਵਿਚਾਰ ਆਪ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਝੂਠ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਝੂਠ ਵਿਚ ਵਧਦਾ ਹੈਂ; ਜਦੋਂ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਝੂਠ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। 'ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਅਨੁਭਵ ਹਨ, ਇਹ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ'—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਤੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਅਸਲ ਵਿਚ, ਨਾ ਤੂੰ ਕਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਹੁਣ ਹੈਂ—ਜੋ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਤੂੰ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ। ਕਦੇ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾ ਕਰ, ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਨਾ ਫਸ; ਇਸ ਸਮਝ ਨਾਲ ਹੀ, ਤੂੰ ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।