ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਚਾਹਤਾਂ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਚਪਨ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੁਢਾਪਾ। ਸਰੀਰ ਵੀ ਕਦੇ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਹਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ। ਮਨ ਇਕ ਅਦਾਕਾਰ ਵਾਂਗ ਹਰ ਪਲ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਖੁਸ਼ੀ, ਕਦੇ ਦੁੱਖ, ਕਦੇ ਮਿੱਠਾਸ—ਹਰ ਪਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ। ਕਿਸਮਤ ਵੀ ਬਿਨਾ ਥਕਾਵਟ ਦੇ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ, ਹਰ ਪਲ ਨਵੀਂ ਘਟਨਾ ਰਚਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ, ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ, ਖਪਾਉਂਦੀ, ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ, ਵਾਰ ਕਰਦੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸੈਂਕੜੇ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਕੀਤਾ। ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਚਾਲ ਇੰਨੀ ਚਤੁਰ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ—ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਇਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਸਵੇਰੇ ਕੁਝ ਹੋਰ। ਅੱਜ ਜੋ ਹੈ, ਕੱਲ੍ਹ ਨਹੀਂ; ਕੱਲ੍ਹ ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ, ਅੱਜ ਨਹੀਂ; ਸਮਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਦੁੱਖ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਵਿਰਲੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਾ ਸੁਖ ਤੇ ਨਾ ਦੁੱਖ ਕਦੇ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪੈਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪੈਰ ਤੱਕ, ਪਾਪ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਬੁਰਾਈ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਅਣਗੌਲ੍ਹੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਛਾਂ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਫਲ—ਜੋ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਦੇ ਹਨ—ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਫੈਲਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਢਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਵੱਡਾ ਮਨ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭੋਗ-ਇੱਛਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਲ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗ-ਮਰਿੱਚਿਕਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਨਿੰਬ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ ਹੋਰ ਕਰਵਾ ਤੇ ਕੌੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਕਰੜਾਪਨ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਟੂ ਕਰੰਜਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੱਦ ਬਿਨਾ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੇ ਫਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫਟਕਾਰਾਂ। ਰਾਜੇ, ਭਾਵੇਂ ਰਾਜ ਤੇ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਕੱਲਾ ਰਹਿਣਾ, ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਵਧੀਆ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਬਾਗ਼ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਮੇਰਾ ਧਨ ਮੈਨੂੰ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਰਸ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ—ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਸਥਿਰ ਹੈ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਿਆਸ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਸਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਚੰਚਲਤਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਕਿਵੇਂ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਨਾ ਮੌਤ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਜੀਵਨ ਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹਾਂ—ਤਪਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਰਾਜ, ਭੋਗ, ਧਨ ਜਾਂ ਇੱਛਾਵਾਂ—ਇਹ ਮੇਰੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੇ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸਭ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ; ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਮਹਾਨ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਤੇ ਚੰਚਲ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੁਚਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਰਮ ਕਮਲ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਦੇ ਪੈਰ ਰੌਂਦ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੇ ਅੱਜ ਮਨ ਨੂੰ ਠੋਸ ਸਮਝ ਨਾਲ ਠੀਕ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਦੁਬਾਰਾ ਇਲਾਜ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ? ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਇੰਦਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅਣਬਣ ਹੀ ਅਸਲ ਜ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਦਰੀ-ਵਿਸ਼ੇ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਕਿ ਆਮ ਜ਼ਹਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਸਰੀਰ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਦੁੱਖ, ਨਾ ਮਿੱਤਰ, ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਨਾ ਜੀਵਨ, ਨਾ ਮੌਤ—ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬੰਨਦੇ। ਹੇ ਪੂਰਵ-ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਵਾਂ—ਦੁੱਖ, ਡਰ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕੰਟਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਤਨ ਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ ਘਣਾ, ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਸੰਪਰਕਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪੀੜਾ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਤਕਲੀਫ਼—ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਆਰੀ ਨਾਲ ਚੀਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ—ਸਹਿਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਹ ਭਟਕਣਾ—'ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਹੈ'—ਇਹ ਚੰਚਲ ਮਨ ਨੂੰ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਉਡਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧੂੜ ਦਾ ਢੇਰ। ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਡੋਰਾਂ ਨਾਲ ਗੁੰਥੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਤੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨ ਦਾ ਆਗੂ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਿਰਦਈ ਜਾਲ ਨੂੰ—ਵਿਰਕਤੀ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੱਪ ਦੀ ਮਾਲਾ ਹੈ—ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਤੋੜ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਹੇ ਸਤ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਕੋਈ ਜੋਤ ਲੈ ਕੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਧੁੰਦ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਦੂਰ ਕਰੋ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜਿਹੜੇ ਉੱਚੀ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਸੀਬਤ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਮਾਸ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਜੀਵਨ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਾਂਗ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਜੋ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸੁਖ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਛਿਨਭੰਗੁਰ ਹਨ, ਜੋ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਹੈ; ਜਵਾਨੀ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ—all ਅਸਥਿਰ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਮੋਹਰ ਵਾਂਗ, ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਦਲ-ਦਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਅੰਗ ਸੁੱਕੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀਆਂ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕੰਬਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਸਮਝ, ਜੋ ਸਰਵੋਤਮ ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਰਹੀ, ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਥੇ ਸੁੰਞੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਕੰਮੇ ਬੱਚਾ-ਰਾਜਾ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹਿਲਾਰੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਨਾਲ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਕੂਆਂ ਦੇ ਮਖੌਲ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ। ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਚੰਗੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਹਟੇ ਹੋਏ, ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ—ਨੈਣ ਆਦਿ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਦਕਿਸਮਤਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਨ੍ਹੇ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਤਾਂ ਠਹਿਰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਮੁਤਾਬਕ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਰੀ ਇਸਤਰੀ ਅਣਚਾਹੇ ਘਰ ਵਿੱਚ।