ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕ ਅਦਭੁਤ ਸਰੋਵਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨ, ਮੋਤੀ, ਕੰਚਨ, ਕਮਲ ਦੇ ਅੰਕੁਰ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਅੱਗ, ਵੱਡੇ ਕਮਲ ਅਤੇ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਤੇ ਧਰਮ, ਅਧਰਮ, ਧਨ ਅਤੇ ਤੇਜ ਵਿਅਪਕ ਹਨ। ਇਥੇ ਮਨੁੱਖ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖਤ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੇਡ ਲਈ ਅਨੇਕ ਅਜੀਬ ਅਜੀਬ ਸਰੀਰਕ ਆਵਰਨ ਰਚ ਲਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮਿਲੇ, ਉੱਤੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਸੱਪ, ਹੇਠਾਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਮਾਸ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਰੀਰ ਚਿੱਟੇ ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਕਈਆਂ ਉੱਤੇ ਚਮੜੀ ਲਪੇਟੀ ਹੋਈ, ਕਦੇ ਚਿੱਟੀ ਤੇ ਕਦੇ ਮੈਲੀ। ਕੁਝ ਸਰੀਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਜਲਦੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਚਮਕਦਾਰ, ਕਾਲੇ ਜਾਂ ਫਿੱਕੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ—ਕੰਨ, ਅੱਖਾਂ, ਨੱਕ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਸਦਾ ਚਲਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਇਹ ਗਰਮ ਜਾਂ ਠੰਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਹਵਾ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੰਨ, ਨੱਕ, ਮੂੰਹ, ਜੀਭ, ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਲੂਕਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਭੂਤ—ਅਹੰਕਾਰ—ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਰਮ ਜੋਤ ਤੱਕ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਵਰਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਅਸਲ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਅਸਲ ਹੀਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਨਾਜ ਦੇ ਗੋਦਾਮ ਵਿੱਚ ਬਿੱਲੀ, ਫੂਕਣ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਜਾਂ ਬਾਂਸ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਫਿਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਲੰਬ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਭੜਕਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਿਸੇ ਕਲਪਿਤ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਜੇ ਨਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਨਗਰੀ ਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੌਜੂਦ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਆਪੇ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਇਸ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਹੀ ਠੀਕ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹਿਣਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉੱਪਜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਡਰਾਉਣਾ ਰਾਖਸ਼ਸ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਦੁੱਖਾਂ ਭਰਿਆ ਵਿਸ਼ਵ ਆਪ ਹੀ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸਲ ਹੀਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਾਲੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਮਨ, ਬਾਂਦਰ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਦੇ ਲਿੰਗ ਮੋਟੀ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਛੁਟਣ ਲਈ ਤੜਪਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਅਚਾਨਕ ਆਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗੀ ਸ਼ਹਦ ਦੀ ਬੂੰਦ ਚਾਟਦਾ ਹੋਵੇ। ਮਨ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਦੂਜੇ ਪਲ ਲਈ ਮੋਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ; ਕਦੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ—ਇਹ ਸਭ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਠਦਾ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰ। ਇਹ ਮਨ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਸਰੀਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਉੱਚਾ, ਨੀਵਾ, ਤੇ ਮੱਧਮ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ (ਤਾਮਸ), ਪਵਿੱਤਰਤਾ (ਸੱਤਵ), ਤੇ ਕਿਰਿਆ (ਰਜਸ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਤਾਮਸੀ ਕਲਪਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਵੈਭਾਵਿਕ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ, ਕੀੜਿਆਂ ਤੇ ਕੀਟਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਤਵਿਕ ਕਲਪਨਾ ਧਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਜਸੀ ਕਲਪਨਾ ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਪੁੱਤਰ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਜਕੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਕਲਪਨਾ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ, ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦੇ। ਚਾਹੇ ਤੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਲੈ, ਜਾਂ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਕੁੱਟ ਕੇ ਰਾਖ ਕਰ ਦੇ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਡੂੰਘੀ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਵੇਂ, ਜਾਂ ਤੀਖੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੇ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਲਟ ਪਵੇਂ—ਇਹ ਸਭ ਕਰ ਲੈ, ਪਰ ਜਦ ਤੱਕ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਨਾਸੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ। ਚਾਹੇ ਤੇਰਾ ਅਧਿਆਪਕ ਸ਼ਿਵ ਹੋਵੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਾਕ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦਇਆਲੁ ਸੁਆਮੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਤੂੰ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਂ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ, ਸਿਵਾਏ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਨਾਸ ਦੇ। ਇਸ ਅਦਭੁਤ, ਅਦਿ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਇੱਕਸਾਰ, ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਨਾਲ, ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਅੰਤ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰ। ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਡੋਰੀ ਉੱਤੇ ਲਟਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਡੋਰੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਲਹਿਰਾਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਸਲ, ਅਸਲ ਹੀਨ ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉੱਪਜਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ, ਅਸਲ ਤੇ ਅਸਲ ਹੀਨ, ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਥੇ ਅਸਲਤਾ ਕੀਹ ਹੈ? ਜੋ ਕੁਝ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੱਚ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਕੁਝ ਕਲਪਨਾ ਨਾ ਕਰ। ਮਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਕਾਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਅਸਲ ਹੀਨਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਕੇ, ਜੋ ਅਸਲ ਹੀਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਦੁਖੀ, ਵਿਰਥੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਸੰਸਾਰ ਵਜੋਂ ਵਿਅਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਜੋ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੱਲ ਕੌਣ ਜਾਵੇਗਾ? ਇਥੇ ਗਿਆਨੀ ਸਦਾ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਲੱਭਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਲਟ ਨਹੀਂ। ਪਰਮ ਅਸਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਜਾਲੀ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਪਾਰ ਸੁੱਟ ਕੇ, ਉਸ ਅਦਵੈਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਜਾਣ, ਜਿਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਸੁਤ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਵੇਂ ਵਧਦੀ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?" ਉਸ ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ: "ਜੋ ਚਿੱਤ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਜੋ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਅਨੰਤ ਸਵਰੂਪ ਸੱਚਾਈ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਅੰਕੁਰ ਹੈ।