ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿੱਥੇ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਅੰਤ ਕਿੱਥੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਨੂੰ ਉਲਝਾਉਣ ਲਈ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਓ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਮੂਲ ਤੱਤ ਸਮਝ ਸਕੇਂ। ਇਹ ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਬਣਤਰ ਹੈ, ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਢਾਂਚਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹਸਤੀ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਮਨ ਦੀ ਮੰਨਤਾ ਨੂੰ ਆਪ-ਉਤਪੰਨ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜੰਮਦੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੂਪ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਇੰਦਰ, ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ। ਇਸ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਤੀਤੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਰਾਹੀਂ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕ ਫੈਲਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਜੰਗਲ, ਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਬਾਗ਼-ਬਗੀਚੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਖੇਡ ਵਾਲੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਨ—ਸਹਯ, ਮੰਦਰ, ਮੇਰੂ; ਇੱਥੇ ਹੀ ਚੰਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਠੰਢਾ ਤੇ ਗਰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਦੋ ਦੀਵੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦਰਿਆ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉੱਪਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਭੀ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਐਸੇ ਝੀਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਨਾ ਦਾ ਰਸ, ਦੁੱਧ ਆਦਿਕ ਪਾਣੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਰਤਨ, ਮਾਣਕ, ਕਮਲ ਦੇ ਅੰਕੁਰ, ਅਗਨੀ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਸੱਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਹਨ। ਥੱਲੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਤੇ ਉੱਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਣ, ਪਾਪ, ਧਨ ਅਤੇ ਤੇਜ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ, ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੇਡ ਲਈ ਅਜੀਬ-ਅਜੀਬ ਸਰੀਰ ਰਚੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਕੁਝ—ਮਨੁੱਖ, ਸੱਪ ਆਦਿ—ਥੱਲੇ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਸ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਚਿੱਟੇ ਹੱਡੀਆਂ, ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਏ, ਚਾਹੇ ਚਿੱਟੇ, ਮੈਲੇ ਜਾਂ ਚਿੱਟੇ-ਕਾਲੇ ਹੋਣ। ਕੁਝ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਜਲਦੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਚਮਕਦਾਰ, ਕਾਲੇ ਜਾਂ ਫਿੱਕੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ—ਕੰਨ, ਅੱਖਾਂ, ਨੱਕ—ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਗਤੀ ਨਾਲ ਗਰਮ ਜਾਂ ਠੰਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹਨ—ਕੰਨ, ਨੱਕ, ਮੂੰਹ, ਜੀਭ—ਅੰਗ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਤੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜੋਤਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਮਾਣ ਦਾ ਭਾਰੀ ਪੂਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਜੋਤ ਨੂੰ ਵੀ ਡਰਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਉਹ ਮਾਣ ਦੇ ਪੂਤਾਂ ਨਾਲ, ਅਸੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗੋਦਾਮ ਵਿੱਚ ਬਿੱਲੀ, ਫੂਕਣ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਜਾਂ ਬਾਂਸ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਭੜਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਠੰਢਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਠਦੇ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ। ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਅਜੇ ਬਣਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਕਲਪਿਤ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਭਲੇ ਲਈ, ਇਸ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਹੀ ਠੀਕ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਡਰਾਵਣੇ ਪੂਤ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਦੁੱਖਾਂ ਭਰਿਆ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਸਾਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਸਲਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਸੱਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੁਖਾਂ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਦਰ ਜਿਸਦੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਖੂਟ ਤੇ ਫਸੇ ਹੋਣ, ਤੇ ਉਹ ਖੁਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮਨ ਘੜੀ ਭਰ ਲਈ ਵਿਅਸਨ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮੋਹ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਬੇਵਕੂਫ਼ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ, ਕਲਪਨਾ ਉਠਦੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਕੇ, ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਵੀ ਐਸਾ ਕਰ। ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਰੀਰ ਹਨ: ਉੱਚ, ਨੀਵਾਂ, ਅਤੇ ਮੱਧਮ—ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ (ਤਾਮਸ), ਪਵਿੱਤਰਤਾ (ਸੱਤਵ), ਤੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ (ਰਜਸ) ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਤਾਮਸੀ ਕਲਪਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੁਦਰਤੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਤਵਕ ਕਲਪਨਾ ਧਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਜਸੀ ਕਲਪਨਾ ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਲਪਨਾ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਸਤੂਆਂ ਬਾਰੇ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਰੋਕੋ। ਜੇ ਤੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਭਾਰੀ ਤਪ ਕਰ ਲਵੇਂ, ਜਾਂ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਚੂਰਨ ਕਰ ਦੇਵੇਂ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਗਹਿਰੀ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇਂ, ਜਾਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੇ ਪਲੰਗ 'ਤੇ ਪੈ ਜਾਵੇਂ, ਜਾਂ ਭਾਵੇਂ ਤੇਰਾ ਅਧਿਆਪਕ ਸ਼ਿਵ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਾਕ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਦਇਆਲੁ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਤੂੰ ਪਾਤਾਲ, ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਸਵਰਗ 'ਚ ਹੋਵੇਂ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਿਵਾਏ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਨਾਸ ਦੇ। ਇਹੀ ਅਸਲ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ—ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰ, ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਚਿਰਸੁਖ ਹੈ।