ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਚੌਂਫੇਰੇ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਖੇਤ ਤੇ ਚੰਦਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਬਰਫ਼ ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਲਪੇਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਿਚ ਸਜਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਵਲੋਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜਾਂ ਵਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਧੋਏ ਹੋਏ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕੇਸਰੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਛਾਂ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਤੇ ਚੰਦਨੀ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਬੇਲ ਦੀ ਪੱਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ, ਠੰਢੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਗਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਉਤਸ਼ਟ ਤਪੱਸਵੀ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ "ਕਦੰਬ ਦਾਸੂਰਾ" ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਤੀਬਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਡਿੱਠਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਉਹ ਬੇਲ ਦੀ ਪੱਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ, ਫਿਰ ਪੂਰਨ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੋਟਸ ਆਸਨ ਲਗਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਸਾਰੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ, ਪਰਮ ਸੱਤ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਿਰਫ਼ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ, ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਯਗ੍ਯ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਬੇਲ ਦੀ ਪੱਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਯਗ੍ਯ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਸ ਸਾਲ ਤੱਕ, ਉਸਨੇ ਗਾਵਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਯਗ੍ਯ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ, ਜਦ ਉਸਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਆਵਰਨ ਟੁੱਟ ਗਏ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਦਾਗ ਹਟ ਗਏ। ਉਹ ਤਪੱਸਵੀ, ਹਰੇਕ ਮੈਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਉਸ ਪੱਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਉਸੇ ਬੇਲ ਉੱਤੇ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸਨ, ਜਿਸਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਝੂਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਅੱਖਾਂ ਮਦ ਭਰੀਆਂ, ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਤੇ ਬੜੀ ਆਕਰਸ਼ਕ। ਤਪੱਸਵੀ ਨੇ ਉਸ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਇਲ ਫੁੱਲਦਾਰ ਬੇਲ ਨੂੰ ਸੱਦਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰੇਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੇ! ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਤੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਇਸ ਬੇਲ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈਂ?" ਉਸ ਤਪੱਸਵੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਿਰਣੀ-ਸਮ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਚਿੱਟੀ, ਉੱਚੀ ਛਾਤੀ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬੋਲ ਕਹੇ, "ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੀ ਵਿਰਲੇ ਵਸਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਸ ਬੇਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜੰਗਲ-ਦੇਵੀ ਹਾਂ, ਤੇਰੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਇਹ ਥਾਂ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਚੈਤ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰੈਯੋਦਸੀ ਨੂੰ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ 'ਮਦਨੋਤਸਵ' ਦੌਰਾਨ, ਨੰਦਨ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਜੰਗਲ-ਦੇਵੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਮੈ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਫੁੱਲ, ਭੌਰੇ, ਕੋਇਲ ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਗਈ। ਉਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਕੁਝ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਕੁਝ ਦੇ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ। ਤੇਰਾ ਵਰਗਾ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਟਵ੍ਰਿੱਛ ਇੱਥੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਬਿਨਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕਿਵੇਂ ਦੁਖੀ ਰਹਾਂ? ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦਿਓ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਥੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿਆਂਗੀ।" ਉਸ ਛਿਨ-ਕਾਇਆ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਤਪੱਸਵੀ ਨੇ ਹੰਸ ਕੇ, ਦਇਆ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੁੱਲ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਜਾ, ਸੁਕੰਤੀ! ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਪੂਜਾ ਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਿਵੇਂ ਬੇਲ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਫੁੱਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮੰਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਲਾਗ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲਏਗਾ, ਗਿਆਨ ਰਹਿਤ ਤੇ ਮਿਲਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੋਵੇਗਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਤਪੱਸਵੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਚਿਹਰਾ ਵਾਲੀ ਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਰਤ ਗਈ ਤੇ ਤਪੱਸਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਮਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰੁੱਤਾਂ ਤੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੰਘਦਾ ਗਿਆ। ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਤਪੱਸਵੀ ਕੋਲ ਆਈ। ਉਸਨੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਨਵਰ! ਇਹ ਸਤਕਾਰੀ ਪੁੱਤਰ ਸਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪਾਲਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਾ-ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ। ਪਰ, ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਗਿਆਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਮੁੜ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਗਿਆਨ ਦੀ ਦਾਤ ਦਿਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਚੰਗੀ ਕੁਲ ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਕੌਣ ਛੱਡੇਗਾ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਤਪੱਸਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਤਰੀ! ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਛੱਡ ਦੇ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹੋਵੇਗਾ," ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਚਲੀ ਗਈ, ਪੁੱਤਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਅਰੁਣ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ। ਤਦ, ਤਪੱਸਵੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗੀਨ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਦੁਲਭ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਉਦਾਹਰਣਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ, ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਆਂ ਨਾਲ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਅਰਥਪੂਰਨ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਬੱਦਲ ਮੋਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮੈਂ ਆਪ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਹੋ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲਦਿਆਂ, ਕੈਲਾਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਨਦੀ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਆਇਆ।