ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਕਦੰਬ ਦਾ ਰੁੱਖ ਆਪਣੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਐਸਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਦੂਜਾ ਹੀ ਸ਼ੰਕਰ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਭੈਅ ਅਤੇ ਆਦਰ ਜਾਗਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਘਣੀ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਕੰਧਾਂ ਵਾਂਗ ਖੜੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸੋਹਣੇ ਮੰਡਪ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਕਦੰਬ ਦਾ ਰੁੱਖ ਐਸਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਗਰ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸ ਨਗਰ ਦੇ ਵਾਸੀ ਹੋਣ। ਉਹ ਗਿਆਨੀ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ੀ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਕਦੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਤੰਭ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਵਿ्णੂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉਗਦੇ ਕਾਮਨਾ-ਵೃਖਸ਼ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਣ। ਉਸ ਰੁੱਖ ਦੀ ਇੱਕ ਟਾਹਣੀ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨਾਰੀ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਂਦਰ ਦਾ ਮਨ ਟਾਹਣੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਨਾਰੀ ਨਵੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਨਰਮ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਵਿਛੋਣੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਚਾਰਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਨੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਦੇਖੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸੋਹਣੇ ਸਨ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸਨ, ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਿਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਨੀਲਾ ਅਸਮਾਨ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨੀਲੇ-ਹਰੇ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੇ ਅੰਗ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਘੜੇ ਲੈਕੇ ਉਹ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੜੇ ਕਮਲ, ਕੁਝ ਦੀਆਂ ਹਵਾ-ਵਾਂਗ ਸੁਗੰਧੀ ਭਰੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਵਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਝਰਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੁੰਗਰੂਆਂ ਵਾਂਗ ਵੱਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਆਕਾਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਸਤਕ, ਧਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ, ਜੰਗਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲ, ਅਤੇ ਚੰਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁੰਡਲ ਵਾਂਗ ਸਨ। ਕਿਤੇ ਖੇਤਾਂ ਤੇ ਚੰਦਨ ਦੇ ਬਾਗ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਿਮ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਰੁੱਖ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਨਵੇਂ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਿਲ ਸੀ। ਬਸੰਤ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਤੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਕੇਸਰੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਚੰਨ ਦੀ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਚੰਦਨ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਉੱਚੀ ਬੇਲ ਦੀ ਪੱਤੀ ਉੱਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ, ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਉਥੇ ਆਸਨ ਜਮਾਉਂਦਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਅਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ 'ਕਦੰਬ ਦਾਸੂਰਾ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੇਲ ਦੀ ਪੱਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਤੱਕਿਆ, ਫਿਰ ਅਪਨਾ ਮਨ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਪਦਮ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਉਹ ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਅਜਾਣ, ਸਿਰਫ਼ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਬੇਲ ਦੀ ਪੱਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਯਜਨਾਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਦਸ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਗਾਵਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਯਜਨਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਲ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਦ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਆਪ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਆਵਰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਡਿੱਗ ਗਈ; ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਉਸ ਪੱਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਉਸੇ ਬੇਲ ਉੱਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਦੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਚਿਹਰਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਝੂਮ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਅੱਖਾਂ ਮਸਤ, ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਤੇ ਬੜੀ ਆਕਰਸ਼ਕ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਸੋਹਣੀ ਨਾਰੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਚੁੱਪ ਸੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕੋਕਿਲਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਬੇਲ ਨੂੰ ਸੱਦਦੀ ਹੋਵੇ: "ਹੇ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ! ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਜਿਸਦਾ ਹਿਰਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਤੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਇਸ ਬੇਲ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਸਖੀ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਵੱਸ ਰਹੀ ਹੈਂ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ ਤੇ, ਉਹ ਹਰਣ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਚਿੱਟੀ, ਭਰਪੂਰ ਉਰਜਾਵਾਨ ਨਾਰੀ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਬੋਲ ਬੋਲਦੀ ਹੈ: "ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਅਲੇ ਤੇ ਅਲਭ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਮਹਾਨਾਂ ਦੀ ਆਰਜ਼ੂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਸ ਬੇਲਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਦੇਵੀ ਹਾਂ, ਤੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਸੋਭਾ ਪਾ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ!" "ਚੈਤ੍ਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਤੇਰਵੀਂ ਨੂੰ, ਪ੍ਰੇਮ-ਉਤਸਵ ਸਮੇਂ, ਨੰਦਨ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਜੰਗਲ-ਦੇਵੀਆਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਵੀ ਖਿੜੇ ਫੁੱਲ, ਭੰਵਰੇ ਅਤੇ ਕੋਕਿਲਾਂ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉਥੇ ਗਈ।" "ਉਸ ਪ੍ਰੇਮ-ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਕੁਝ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਕੁਝ ਬਿਨਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ—ਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਸੰਤਾਨ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਜਦ ਤੂੰ, ਸਭ ਦੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਡਾ ਰੁੱਖ, ਇੱਥੇ ਖੜਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਨਿਸੰਤਾਨ ਹੋ ਕੇ ਦੁਖੀ ਰਹਾਂ? ਮਿਹਰ ਕਰ, ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦਿੱਲ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਇੱਥੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿਆਂਗੀ, ਤਾ ਕਿ ਨਿਸੰਤਾਨਤਾ ਦੀ ਅੱਗ ਠੰਢੀ ਹੋ ਜਾਵੇ।" ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮੁਸਕਰਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਸੋਹਣੀ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ: "ਜਾ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ! ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਘਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਸੋਹਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪੂਜਾ ਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਬੇਲ ਤੇ ਖਿੜਦਾ ਫੁੱਲ। ਪਰ, ਉਹ ਮਰਨ ਦੇ ਲਕੜ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਇਹ ਮੰਗ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਮਿਲਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੋਵੇਗਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਤਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਈ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸਮਾਂ ਲੰਘਦਾ ਗਿਆ, ਮੌਸਮ ਤੇ ਸਾਲ ਬਦਲਦੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਨਾਰੀ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਲੈ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਆਈ। ਉਸ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ, ਤੇ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ, ਆਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਭੰਵਰੇ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਆਖਣ ਲੱਗੀ।